शारदीय नवरात्री २०२६ चा चौथा पावन दिवस बुधवार, १४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी संपूर्ण भारतभर अत्यंत भक्तिभावाने आणि उल्हासात साजरा होत असून हा दिवस संपूर्ण विश्वाची निर्मिती करणाऱ्या आदिशक्ती माँ कुष्मांडाच्या पूजेला समर्पित आहे. नवदुर्गा परंपरेनुसार आणि नवरात्रीच्या नऊ शुभ रंगांच्या शास्त्रीय नियमांनुसार या चौथ्या दिवसाचा प्रमुख रंग रॉयल ब्लू (राजेशाही निळा / मोरपंखी निळा / गहिरा निळा) आहे. रॉयल ब्लू हा रंग अनंत आकाश, अथांग समुद्र, वैश्विक विस्तार, समृद्धी, आत्मविश्वास आणि राजेशाही वैभवाचे सर्वोच्च प्रतीक मानला जातो. वर्ष २०२६ मध्ये हा दिवस बुधवारी येत असून बुधवार हा बुद्धी, ज्ञान आणि वाक्चातुर्याचा स्वामी असलेल्या बुध ग्रहाचा वार आहे. त्यामुळे निळ्या रंगाचा हा मंगल संगम महिलांच्या व्यक्तिमत्त्वाला अत्यंत प्रभावी, बुद्धिवंत आणि राजेशाही तेज प्रदान करतो.
महिला, तरुणी आणि लहान मुलींसाठी रॉयल ब्लू रंग हा अत्यंत आकर्षक आणि आधुनिक तरीही पूर्णपणे पारंपरिक ठरणारा रंग आहे. रात्रीच्या गरब्याच्या मैदानातील चकाकत्या दिव्यांच्या प्रकाशात निळ्या रंगाची आभा गर्दीमध्ये अत्यंत उठून दिसते. सकाळच्या मंगल पूजेसाठी सोन्याच्या जरीचा नारळी काठ असलेली रॉयल ब्लू पैठणी, बनारसी कतान सिल्क किंवा कांजीवरम साडी नेसण्यापासून ते रात्रीच्या गरब्यामध्ये पिवळ्या किंवा नारंगी रंगाच्या कॉन्ट्रास्ट दुपट्ट्यासह १० ते १२ मीटर घेराची अस्सल कच्छी मिरर वर्क चनिया चोली परिधान करण्यापर्यंत महिलांचे सौंदर्य अद्वितीय भासते.
सूरत येथील वस्त्र हेरिटेजच्या वरिष्ठ वस्त्रतज्ज्ञांनी महिलांसाठी खास तयार केलेल्या या मार्गदर्शिकेत रॉयल ब्लू रंगाच्या अस्सल हातमाग साड्यांची पारख, कळीदार घागऱ्याची योग्य शिलाई, घाम शोषून घेणारे कॉटन अस्तर, चांदीची हांसली आणि बोरमाळ यांचे संयोजन, तरुणींसाठी हलकी हाफ-साडी आणि लहान मुलींसाठी सुरक्षित पट्टू पावडा या सर्वांचे अत्यंत सविस्तर मार्गदर्शन समाविष्ट करण्यात आले आहे.
१. माँ कुष्मांडा आणि रॉयल ब्लू (राजेशाही निळा) रंगाचे आध्यात्मिक रहस्य
माँ कुष्मांडा हे नवदुर्गेचे चौथे अत्यंत तेजस्वी स्वरूप मानले जाते. 'कु' म्हणजे अल्प किंवा थोडे, 'उष्मा' म्हणजे ऊर्जा किंवा तेज आणि 'अंड' म्हणजे वैश्विक ब्रह्मांड. जेव्हा चहूकडे केवळ अंधकार पसरला होता, तेव्हा देवीने आपल्या मंद आणि मधुर स्मितहास्याने या संपूर्ण विश्वाची उत्पत्ती केली, म्हणूनच त्यांना 'कुष्मांडा' असे नाव देण्यात आले. त्या सूर्यमंडळाच्या आतील लोकात निवास करतात. सूर्यलोकात वास करण्याचे सामर्थ्य केवळ त्यांच्यातच आहे. अष्टभुजाधारी असणाऱ्या या देवीच्या हातांमध्ये कमंडलू, धनुष्य, बाण, कमळ, अमृताचा कलश, चक्र, गदा आणि सर्व सिद्धी देणारी जपमाळ सुशोभित आहे. वाघावर आरूढ असणाऱ्या माँ कुष्मांडाचे तेज सूर्यासारखे दैदिप्यमान आहे.
नवरात्रीच्या चौथ्या दिवसाचा रंग रॉयल ब्लू (राजेशाही निळा) हा विश्वातील अथांग शांतता आणि असीम सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. हा रंग विशाल समुद्र आणि अनंत आकाशाप्रमाणे मनाला अथांगता आणि स्थिरता देतो. वर्ष २०२६ मध्ये हा दिवस बुधवारी येत आहे. ज्योतिषशास्त्रात निळा रंग बुद्धी, आत्मविश्वास, व्यावसायिक यश आणि व्यक्तिमत्त्वातील गांभीर्य वृद्धिंगत करणारा मानला जातो. रॉयल ब्लू वस्त्र परिधान केल्याने मानसिक गोंधळ दूर होतो, निर्णयक्षमता सुधारते आणि मनाला एक अनोखी स्थिरता प्राप्त होते.
सकाळच्या पूजेत माँ कुष्मांडाला मालपुव्याचा नैवेद्य अर्पण केला जातो, तसेच निळी आणि पिवळी फुले, कुंकू आणि निळी रेशमी चुनरी वाहिली जाते. घरातील सुवासिनी जेव्हा 'ॐ देवी कूष्मांडायै नमः' या मंत्राचा जप करत रॉयल ब्लू रंगाची पारंपरिक साडी नेसून देवीची षोडशोपचार पूजा करतात, तेव्हा कुटुंबातील सर्व क्लेश दूर होऊन यश, आरोग्य आणि ऐश्वर्याची वृद्धी होते. रात्री गरब्याच्या मैदानात निळ्या रंगाची चनिया चोली परिधान केल्यावर महिलांचा वावर अत्यंत प्रभावी आणि राजेशाही दिसतो.
आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून निळा रंग हा आज्ञा चक्र आणि विशुद्ध चक्राला सक्रिय करतो. यामुळे महिलांमध्ये संवाद कौशल्य, आत्मविश्वास आणि आंतरिक शांती निर्माण होते. वैश्विक निर्मितीचे बीज आपल्या उदरात धारण करणाऱ्या माँ कुष्मांडाच्या पूजेत निळ्या रंगाची वस्त्रे धारण केल्याने माता-भगिनींना आंतरिक शक्ती, कौटुंबिक सौख्य आणि मनःशांती लाभते. हा रंग साधकाच्या मनातील नकारात्मकता नष्ट करून आत्मिक उन्नतीचा मार्ग प्रशस्त करतो. म्हणूनच या दिवशी रॉयल ब्लू रंगाची निवड करणे अत्यंत शुभ फलदायी मानले जाते.
२. रॉयल ब्लू रंगासाठी सर्वोत्तम पारंपरिक हातमाग (हँडलूम) फॅब्रिक
रॉयल ब्लू रंगाचा खरा उठाव आणि त्याची राजेशाही चमक ही फॅब्रिकच्या गुणवत्तेवर आणि नैसर्गिक धाग्यांवर अवलंबून असते. कृत्रिम पॉलिस्टर कपड्यात हा रंग काळपट आणि निस्तेज वाटतो, पण शुद्ध हातमागावर निळा रंग अत्यंत समृद्ध दिसतो:
- अस्सल पैठणी साडी (येवला व पैठण): रॉयल ब्लू अंगावर सोन्याच्या जरीचा नारळी काठ आणि पदरावर बहुरंगी मोराचे डिझाइन असणारी पैठणी साडी अत्यंत विलोभनीय दिसते. निळ्या आणि सोन्याच्या जरीचा हा संगम महाराष्ट्रातील प्रत्येक स्त्रीचा आवडता मानला जातो. हातमागावर विणलेली ही साडी पिढ्यानपिढ्या टिकते.
- शुद्ध बनारसी कतान आणि कांजीवरम सिल्क: गडद निळ्या रंगावर अस्सल सोन्या-चांदीच्या जरीने विणलेली जाळीदार वेल किंवा कोरवई तंत्राने जोडलेला मंदिर काठ असलेली कांजीवरम साडी पूजेच्या वेळी अत्यंत पवित्र आणि राजेशाही थाट देते.
- मश्रू सिल्क आणि गज्जी सिल्क (गुजरात): वरून सिल्कची चकचकीत चमक आणि आतून त्वचेला मऊ कॉटनचा स्पर्श देणारे मश्रू फॅब्रिक रात्रीच्या गरब्यासाठी अत्यंत आरामदायक आणि देखणे ठरते. गज्जी सॅटिनवरील बांधणी निळ्या रंगात रात्री अप्रतिम चमकते.
- ८० काउंट शुद्ध कॅम्ब्रिक कॉटन: गरब्यात मनसोक्त फेर धरण्यासाठी शुद्ध कॉटनचा निळा घाघरा सर्वात उत्तम ठरतो. हा घाम त्वरित शोषून घेतो आणि शरीराला सतत हवा खेळती ठेवतो.
हे नैसर्गिक फॅब्रिक्स रात्रीच्या थंड हवेत शरीराचे तापमान संतुलित ठेवतात आणि गरब्यात फेर धरताना कमालीचा आराम देतात. अस्सल हातमागाच्या कापडातून मिळणारी सकारात्मक ऊर्जा आणि त्याचा नैसर्गिक पोत यामुळे महिलांचा गरबा अनुभव खरोखरच अविस्मरणीय ठरतो.
३. रॉयल ब्लू गरबा चनिया चोली मास्टर गाईड
रॉयल ब्लू चनिया चोली गरब्याच्या रिंगणात अत्यंत मोहक आणि डोळ्यात भरणारी दिसते. निळ्या रंगावर पिवळे, नारंगी आणि पांढरे आरशांचे काम अप्रतिम कॉन्ट्रास्ट देते:
कळीदार घागऱ्याची रचना आणि १० ते १२ मीटर घेर
कमीत कमी २० ते २४ कळ्यांचा रॉयल ब्लू कॅम्ब्रिक कॉटनचा घाघरा निवडावा, ज्याचा घेर १० ते १२ मीटर असावा. घागऱ्याच्या तळाशी पिवळ्या किंवा लाल रंगाची जाड बॉर्डर आणि त्यावर ६ इंचांची सोन्याची गोटा पट्टी लावावी. कळीदार कट कमरेवर अगदी चपखल बसतो आणि खाली भव्य घेर तयार करतो, ज्यामुळे गरब्यात गोल फिरताना संपूर्ण घाघरा एखाद्या मोराच्या पिसाऱ्याप्रमाणे डौलाने पसरतो. तळाशी मजबूत कॅनव्हास पट्टा लावल्यास घाघरा जमिनीवरून अलगद वर राहतो आणि पायात अजिबात अडकत नाही.
अस्सल काचेचे आरसे (आभला) आणि दोरी वर्क
निळ्या बेसवर लेड-फ्री काचेचे आरसे आणि पिवळ्या-नारंगी सुती धाग्यांनी केलेले पारंपरिक गम्थी भरतकाम रात्रीच्या दिव्यांमध्ये अप्रतिम चमकते. चोलीच्या गळ्यावर आणि बाह्यांवर बारीक आरशांचे काम असल्यास ते चेहऱ्याला एक वेगळाच प्रकाश देते. प्लास्टिकचे हलके आरसे न वापरता अस्सल काचेचे आभला वापरावेत.
चोलीची शिलाई आणि अस्तर
चोलीच्या आत १००% शुद्ध कॉटन मलमलचे अस्तर लावावे जेणेकरून घामामुळे कपडा अंगाला चिकटणार नाही. पाठीवर खोल गळा ठेवून हाताने वळलेली मजबूत दोरी आणि तिच्या टोकाला घुंगरू, कवड्या व रंगीबेरंगी कापडी गोंडे (लटकन) लावावेत. चोलीला समोर प्रिन्सेस कट दिल्याने दोन्ही हात वर करून टाळी वाजवताना चोली जागेवरून सरकत नाही आणि हालचाली अगदी सुलभ होतात.
कॉन्ट्रास्ट दुपट्टा आणि ड्रेपिंग स्टाईल
रॉयल ब्लू चनिया चोलीवर मोहरी पिवळा, शेंदूरी नारंगी किंवा राणी गुलाबी रंगाचा अस्सल कच्छी बांधणी दुपट्टा अत्यंत उठावदार दिसतो. गुजराती सीधा पल्लू पद्धतीने दुपट्टा उजव्या खांद्यावर मोठ्या सेफ्टी पिनने सुरक्षित करावा आणि समोरून छातीवर नीट पसरवून डाव्या बाजूला कमरेच्या नेफ्यात खोचावा, ज्यामुळे गरबा खेळताना दोन्ही हात टाळ्यांसाठी आणि दांडियासाठी पूर्ण मोकळे राहतात.
४. सकाळच्या पूजेसाठी साडी निवड आणि ड्रेपिंग
माँ कुष्मांडाच्या पूजेसाठी रॉयल ब्लू साडी परिधान करणे हे बुद्धी, गांभीर्य आणि समृद्धीचे लक्षण मानले जाते:
पूजेसाठी साडीची निवड
सकाळच्या पूजेसाठी रॉयल ब्लू रंगाची पैठणी साडी किंवा शुद्ध कांजीवरम सिल्क साडी सर्वोत्तम ठरते. निळ्या रंगावर पिवळा, लाल किंवा सोनेरी जरीचा काठ अत्यंत शुभ मानला जातो. अशा साड्या पूजेच्या वातावरणात प्रसन्नता आणि सात्त्विकता निर्माण करतात.
साडी नेसण्याची पद्धत (ड्रेपिंग स्टाईल)
महाराष्ट्रात या दिवशी रॉयल ब्लू रंगाची नऊवारी (काष्टा किंवा मस्तानी) साडी नेसणे अत्यंत प्रतिष्ठित मानले जाते. नऊवारी साडीमुळे पूजेत खाली बसणे, नैवेद्य दाखवणे आणि आरती करणे अतिशय सुलभ होते. सहावारी साडी नेसताना निवी पद्धतीने ५-६ व्यवस्थित निऱ्या पाडून पदर डाव्या खांद्यावरून मागे सोडावा. पदराची लांबी गुडघ्यापर्यंत ठेवावी ज्यामुळे व्यक्तिमत्त्वाला राजेशाही रूप मिळते. साडीखाली कॉटन पेटीकोट वापरल्याने निऱ्या दिवसभर जागेवरून हलत नाहीत.
साडी नेसण्याच्या विविध प्रादेशिक पद्धती जाणून घेण्यासाठी आमची साडी ड्रेपिंग गाईड अवश्य पहा.
रॉयल ब्लू साडीमध्ये पेशवाई आणि दक्षिण भारतीय विणकामाचा थाट: रॉयल ब्लू रंगाची भव्यता पैठणी आणि कांजीवरम साड्यांमध्ये सर्वात उत्कृष्टपणे खुलून येते. गडद निळ्या जमिनीवर अस्सल सोन्या-चांदीच्या जरीने विणलेली मुनिया बॉर्डर किंवा मयूर नक्षी अत्यंत नेत्रदीपक दिसते. महाराष्ट्रातील पेशवाई पद्धतीची निवी ड्रेपिंग करताना पदराच्या निऱ्या खांद्यावर रुंद पसरवून पिन कराव्यात, ज्यामुळे पदरावरील बारीक विणकाम स्पष्ट नजरेस पडते. रॉयल ब्लू साडीवर मोत्यांची चिंचपेटी, तन्मणी आणि कानात मोत्याचे झुमके परिधान केल्यास आधुनिकता आणि प्राचीन परंपरेचा सुरेख मिलाफ साधता येतो.
६. तरुणी आणि लहान मुलींसाठी रॉयल ब्लू पारंपरिक साज
रॉयल ब्लू रंगात तरुणी आणि लहान मुलींचे सौंदर्य अत्यंत लोभस, चपळ आणि उठून दिसते:
किशोरवयीन मुलींसाठी: रॉयल ब्लू कळीदार लेहेंगा आणि हाफ-साडी
१३ ते १९ वयोगटातील मुलींसाठी रॉयल ब्लू चंदेरी किंवा जॉर्जेट लेहेंगा, त्यावर आरशांचे काम असलेली चोली आणि पिवळा किंवा नारंगी बांधणी दुपट्टा ही एक उत्तम निवड आहे. दाक्षिणात्य पद्धतीची हाफ-साडी (लहंगा वोणी) देखील तरुणींना पारंपरिक साडीचा देखणा लूक देते आणि वावरण्यास अतिशय हलकी ठरते.
लहान मुलींसाठी: रॉयल ब्लू पट्टू पावडा
लहान मुलींसाठी निळ्या रंगाचा मऊ सिल्कचा पट्टू पावडा (परकर-पोलके) निवडावा. त्यावर पिवळा किंवा लाल सोनेरी जरीचा काठ असावा. कपड्यावर कोणतेही टोकदार भाग नसावेत आणि आतून मऊ सुती अस्तर असावे, ज्यामुळे खेळताना त्यांच्या नाजूक त्वचेला कोणताही त्रास होणार नाही. परकराची लांबी घोट्यापेक्षा १-२ इंच वर ठेवावी जेणेकरून त्या खेळताना अडखळणार नाहीत.
७. आभूषण सज्जा, आरामदायक पादत्राणे आणि कपड्यांचे दीर्घकालीन जतन
रॉयल ब्लू पोशाखावर दागिन्यांची निवड अत्यंत सहज आणि उठावदार ठरते:
दागिन्यांची निवड
सकाळच्या पूजेसाठी अस्सल सोन्याचे किंवा टेम्पल ज्वेलरीचे दागिने—जसे की ठुशी, कोल्हापुरी साज, बोरमाळ आणि मोत्याची नथ—निळ्या साडीवर अद्वितीय दिसतात. रात्रीच्या गरब्यासाठी ऑक्सिडाईज्ड जर्मन सिल्व्हरचे काजळी दागिने सर्वोत्तम ठरतात. गळ्यात नाजूक हांसली, कानात मोठे झुमके आणि दोन्ही हातांत चांदीचे खणखणणारे कडे निळ्या चनिया चोलीवर उठून दिसतात.
पादत्राणे आणि हेअरस्टाईल
पायामध्ये आरामदायक जयपुरी भरतकामाची मोजडी किंवा कोल्हापुरी चप्पल वापरावी. हाय हिल्स अजिबात घालू नयेत. केसांचा सुंदर अंबाडा बांधून त्यावर ताज्या पिवळ्या किंवा पांढऱ्या मोगऱ्याचा सुवासिक गजरा माळावा. हलका वॉटरप्रूफ मेकअप संपूर्ण लूकला मोहक बनवतो.
रॉयल ब्लू साड्या आणि चनिया चोली पुढील अनेक वर्षे नव्यासारख्या ठेवण्यासाठी खालील बाबींची काळजी घ्यावी:
- सावलीत वाळवणे: गरब्यावरून आल्यावर कपडे लगेच कपाटात कोंडून ठेवू नका. पंख्याच्या हवेत सावलीत ४-५ तास वाळवून घ्यावेत, जेणेकरून घामाचा वास निघून जाईल.
- ड्राय क्लीनिंग: अस्सल पैठणी, बनारसी सिल्क आणि मश्रू साड्या केवळ चांगल्या ड्राय क्लीनर्सकडूनच स्वच्छ करून घ्याव्यात, घरी धुवू नयेत.
- मलमलच्या कापडात गुंडाळणे: निळे कपडे नेहमी पांढऱ्या सुती मलमलच्या कापडात गुंडाळून ठेवावेत. प्लास्टिक पिशव्यांमध्ये ठेवल्यास जरी काळी पडण्याची भीती असते.
- थेट अत्तर टाळा: जरीच्या भागावर किंवा रेशमावर थेट अत्तर किंवा परफ्यूम फवारू नका.
अधिक सविस्तर माहितीसाठी आमची सिल्क साडी केअर गाईड नक्की वाचा.
रॉयल ब्लू आणि गडद निळ्या रेशमाची साठवणूक आणि हवा दाखवणे: गडद निळ्या आणि रॉयल ब्लू रंगाच्या साड्यांची साठवणूक करताना प्लास्टिकच्या कव्हरचा अजिबात वापर करू नये, कारण प्लास्टिकमध्ये हवा अडकून राहिल्याने जरी काळी पडण्याची शक्यता असते. त्याऐवजी शुद्ध सुती कापडी पिशवीत किंवा पातळ पांढऱ्या मलमलच्या वस्त्रात साडी गुंडाळून ठेवावी. साडीच्या घड्या दर सहा महिन्यांनी बदलत राहाव्यात, जेणेकरून घडीच्या रेषेवर कपडा तुटणार नाही किंवा जरीवर कायमचा दुमडा पडणार नाही. कपाटात डांबरगोळ्या थेट साडीच्या संपर्कात न ठेवता कापडी पुडीत बांधून कपाटाच्या कोपऱ्यात ठेवाव्यात, ज्यामुळे किडे आणि ओलसरपणापासून साडीचे १००% संरक्षण होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी रॉयल ब्लू रंग का परिधान केला जातो?
चौथा दिवस माँ कुष्मांडाचा असून त्यांनी विश्वाची निर्मिती केली आहे. रॉयल ब्लू रंग अथांग आकाश, वैश्विक तेज, समृद्धी आणि स्थिरतेचे प्रतीक मानला जातो.
माँ कुष्मांडाच्या पूजेसाठी कोणती साडी सर्वोत्तम ठरते?
अस्सल रॉयल ब्लू पैठणी साडी, शुद्ध कांजीवरम सिल्क अथवा बनारसी कतान साडी सकाळच्या पूजेसाठी सर्वोत्तम मानली जाते.
रॉयल ब्लू चनिया चोलीवर कोणत्या रंगाचा दुपट्टा सर्वात छान दिसतो?
मोहरी पिवळा, नारंगी (केसरी) किंवा राणी गुलाबी रंगाचा अस्सल कच्छी बांधणी दुपट्टा रॉयल ब्लू चनिया चोलीवर अत्यंत देखणा कॉन्ट्रास्ट देतो.
गरब्यासाठी रॉयल ब्लू घाघऱ्याचा घेर किती असावा?
पारंपरिक नृत्यात सुंदर चक्राकार घुमाव मिळण्यासाठी २० ते २४ कळ्यांच्या घाघऱ्यात १० ते १२ मीटरचा घेर असणे आदर्श आहे.
रॉयल ब्लू साडीवर सकाळच्या पूजेत कोणते दागिने घालावेत?
सकाळच्या पूजेसाठी अस्सल सोन्याचे किंवा मायक्रो-प्लेटेड दागिने, ठुशी, कोल्हापुरी साज आणि मोत्याची नथ निळ्या साडीवर अत्यंत राजेशाही दिसते.
रात्री गरब्यासाठी रॉयल ब्लू पोशाखावर कोणते दागिने शोभून दिसतात?
रात्री गरब्यासाठी ऑक्सिडाईज्ड जर्मन सिल्व्हरचे काजळी दागिने, गळ्यात नाजूक हांसली, कानात मोठे झुमके आणि दोन्ही हातांत चांदीच्या बांगड्या सर्वोत्तम दिसतात.
तरुणींसाठी रॉयल ब्लू पोशाखात कोणता पर्याय चांगला आहे?
रॉयल ब्लू चंदेरी लेहेंगा आणि त्यावर पिवळा बांधणी दुपट्टा किंवा दाक्षिणात्य पद्धतीची हाफ-साडी तरुणींसाठी सर्वोत्तम पर्याय आहे.
लहान मुलींसाठी रॉयल ब्लू पट्टू पावडा निवडताना काय काळजी घ्यावी?
कापड मऊ सिल्क किंवा कॉटनचे असावे, आतून सुती अस्तर असावे आणि कपड्यावर टोकदार धातूचे काम नसावे जेणेकरून दुखापत होणार नाही.
गरबा खेळताना दुपट्टा खांद्यावरून निसटू नये म्हणून काय करावे?
गुजराती सीधा पल्लू पद्धतीने दुपट्टा उजव्या खांद्यावर पिन करावा आणि समोरून छातीवर पसरवून डाव्या बाजूला कमरेच्या नेफ्यात आतून सेफ्टी पिनने सुरक्षित करावा.
निळ्या जरीच्या कपड्यांची साठवणूक कशी करावी?
कपडे नेहमी पांढऱ्या सुती मलमलच्या कापडात गुंडाळून ठेवावेत, थेट अत्तर फवारणे टाळावे आणि वेळोवेळी सावलीत हवेवर वाळवावे.