छठ पूजा २०२६ चार दिवस साजरी होणार आहे: शुक्रवार, १३ नोव्हेंबरपासून सोमवार, १६ नोव्हेंबरपर्यंत. या काळात भाविक सूर्यदेव आणि छठी मैया यांची कठोर उपवासाने उपासना करतात. रविवार, १५ नोव्हेंबर रोजी मावळत्या सूर्याला आणि सोमवार, १६ नोव्हेंबर रोजी उगवत्या सूर्याला नदी किंवा तलावाच्या पाण्यात उभे राहून अर्घ्य दिले जाते.
छठ हा बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि नेपाळच्या मधेश प्रदेशाचा सर्वात मोठा सण आहे. आज या प्रदेशांतील लोक जिथे जिथे राहतात तिथे तिथे, म्हणजे दिल्ली आणि मुंबईपासून दुबई आणि अमेरिकेपर्यंत, तो साजरा केला जातो. शिस्त आणि शुद्धता हे छठचे खास वैशिष्ट्य आहे: इथे मूर्ती नसते, पुजाऱ्याची गरज नसते; फक्त भक्त, पाणी आणि सूर्य. मुंबईत जुहू चौपाटी, पवई तलाव आणि अनेक उपनगरांतील तलावांवर छठच्या संध्याकाळी हजारो कुटुंबे जमतात, त्यामुळे महाराष्ट्रातील वाचकांनाही हा सण आता चांगलाच परिचित झाला आहे.
थोडक्यात उत्तरे:
- पहिला दिवस, नहाय खाय: शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर २०२६.
- दुसरा दिवस, खरना: शनिवार, १४ नोव्हेंबर २०२६; संध्याकाळच्या प्रसादानंतर ३६ तासांचा निर्जला (पाणीही न पिता) उपवास सुरू होतो.
- तिसरा दिवस, संध्या अर्घ्य: रविवार, १५ नोव्हेंबर २०२६, मावळत्या सूर्याला अर्घ्य.
- चौथा दिवस, उषा अर्घ्य आणि पारणा: सोमवार, १६ नोव्हेंबर २०२६, उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देऊन उपवास सोडला जातो.
- पारंपरिक साडीचे रंग: पिवळा, केशरी (केसरिया) आणि लाल; बहुधा सुती किंवा हलक्या हातमाग रेशमात.
सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळा प्रत्येक शहरात वेगवेगळ्या असतात, म्हणून अर्घ्याच्या नेमक्या वेळा आपल्या स्थानिक पंचांगातून किंवा घाट समितीकडून जाणून घ्याव्यात.
छठ पूजा २०२६: चार दिवस एका नजरेत
| तारीख | दिवस | काय केले जाते |
|---|---|---|
| शुक्र, १३ नोव्हेंबर | नहाय खाय | पवित्र स्नान आणि घराची स्वच्छता; तुपात शिजवलेले कद्दू-भात (दुधी भोपळा, चणा डाळ आणि भात) असे एकच सात्त्विक भोजन |
| शनि, १४ नोव्हेंबर | खरना | दिवसभर उपवास; संध्याकाळी गुळाची खीर आणि पोळी नैवेद्य म्हणून अर्पण करून प्रसाद म्हणून ग्रहण केली जाते; त्यानंतर ३६ तासांचा निर्जला उपवास सुरू होतो |
| रवि, १५ नोव्हेंबर | संध्या अर्घ्य | कुटुंबीय प्रसाद घेऊन घाटावर जातात; व्रती पाण्यात उभे राहून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य देतात |
| सोम, १६ नोव्हेंबर | उषा अर्घ्य आणि पारणा | पहाटे उगवत्या सूर्याला अर्घ्य; प्रसाद वाटला जातो आणि उपवास सोडला जातो |
छठ का साजरी केली जाते
छठ हा थेट सूर्यदेवाला समर्पित असलेल्या मोजक्या हिंदू सणांपैकी एक आहे. सूर्य हा जीवन आणि ऊर्जेचा प्रत्यक्ष दिसणारा स्रोत आहे. त्यासोबत मुलांची आणि कुटुंबाची रक्षणकर्ती मानल्या जाणाऱ्या छठी मैया यांचीही पूजा केली जाते. भाविक आपल्या कुटुंबाचे आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि समृद्धी यांसाठी तसेच संततीसाठी प्रार्थना करतात.
लोकपरंपरेत छठशी अनेक कथा जोडलेल्या आहेत. महाभारतातील सूर्यपुत्र कर्ण दररोज पाण्यात उभे राहून सूर्याची उपासना करत असे, असे सांगितले जाते. द्रौपदी आणि पांडवांनी आपले राज्य परत मिळवण्यासाठी हे व्रत केले होते, अशी श्रद्धा आहे. तसेच अयोध्येला परतल्यानंतर सीतामाईने हा विधी केला, ही कथा बिहारमध्ये विशेष प्रिय आहे. कथा कोणतीही असो, छठचा गाभा म्हणजे सूर्याबद्दलची कृतज्ञता.
साधेपणा आणि समानता हेही या सणाचे लक्षणीय वैशिष्ट्य आहे. संपूर्ण समाज एकत्र येऊन घाटांची स्वच्छता करतो, सर्व स्तरांतील भाविक पाण्यात खांद्याला खांदा लावून उभे राहतात, आणि प्रसाद घरीच हंगामी धान्य, फळे व भाज्यांपासून तयार केला जातो. श्रीमंत-गरीब, लहान-मोठा असा कोणताही भेद घाटावर दिसत नाही; सर्वजण एकाच सूर्याकडे हात जोडून उभे असतात. म्हणूनच छठला अनेकजण "लोकआस्थेचा महापर्व" असेही म्हणतात.
विधी: दिवसानुसार
नहाय खाय (पहिला दिवस)
व्रती (उपवास करणारी व्यक्ती; बहुतेक वेळा स्त्री, पण केवळ स्त्रीच नव्हे) नदीत किंवा घरी स्नान करतात, घर अगदी बारकाईने स्वच्छ केले जाते, आणि कद्दू-भात असे एकच शुद्ध भोजन शिजवले जाते. हे भोजन बहुधा कांदा-लसूण न घालता बनवले जाते आणि आधी सूर्याला अर्पण करून मगच ग्रहण केले जाते. या दिवसापासून घरात सात्त्विकतेचे वातावरण सुरू होते; अनेक घरांत पुढचे चार दिवस मांसाहार, कांदा-लसूण पूर्णपणे टाळले जातात.
खरना (दुसरा दिवस)
व्रती दिवसभर उपवास करतात. संध्याकाळी गुळाची खीर आणि पोळी तयार केली जाते, बहुतेक वेळा आंब्याच्या लाकडाचा वापर करून मातीच्या चुलीवर. ती नैवेद्य म्हणून अर्पण करून ग्रहण केली जाते. कुटुंबीय आणि शेजारी हा प्रसाद घेण्यासाठी येतात. या भोजनानंतर पाण्याशिवायचा ३६ तासांचा उपवास सुरू होतो. खरनाचा प्रसाद घेताना घरात पूर्ण शांतता ठेवली जाते, अशीही अनेक कुटुंबांची रीत आहे.
संध्या अर्घ्य (तिसरा दिवस)
कुटुंबीय बांबूच्या टोपलीत (दौरा) आणि सुपांमध्ये (सूप) ठेकुआ, फळे, ऊस, नारळ आणि दिवे भरून प्रसाद घाटावर घेऊन जातात. सूर्यास्ताच्या वेळी व्रती पाण्यात उभे राहून दूध आणि पाण्याने अर्घ्य देतात आणि कुटुंबीय छठची गीते गातात. अनेक कुटुंबे रात्रभर दिवे तेवत ठेवतात (काही घरांत याला कोसी भरना म्हणतात). घरातील पुरुष मंडळी बहुतेकदा डोक्यावर दौरा घेऊन घाटापर्यंत अनवाणी चालत जातात, हेही या दिवसाचे एक भावपूर्ण दृश्य असते.
उषा अर्घ्य आणि पारणा (चौथा दिवस)
पहाटेच्या आधीच कुटुंब पुन्हा घाटावर पोहोचते. सूर्य उगवताच व्रती अंतिम अर्घ्य देतात, आशीर्वाद घेतात, सर्वांना प्रसाद वाटतात आणि पाणी, आले आणि प्रसाद घेऊन उपवास सोडतात. ३६ तासांच्या निर्जला उपवासानंतर पारणा हलक्या पदार्थांनीच करावा, आणि त्यानंतर व्रतींना पुरेशी विश्रांती मिळेल याची काळजी कुटुंबाने घ्यावी.
छठचा प्रसाद: ठेकुआ आणि सूप
प्रसाद शुद्धतेची अतिशय काळजी घेऊन तयार केला जातो; बहुधा नव्याने स्वच्छ केलेल्या स्वयंपाकघरात आणि नव्या भांड्यांमध्ये.
- ठेकुआ: छठची खास ओळख असलेला गोड पदार्थ. गव्हाचे पीठ, गूळ आणि तूप यांपासून बनवला जातो, लाकडी साच्याने आकार दिला जातो आणि कुरकुरीत होईपर्यंत तळला जातो.
- कसार किंवा लाडू: तांदळाचे पीठ आणि गूळ यांपासून बनवलेले.
- हंगामी फळे आणि उत्पादने: केळी, ऊस, नारळ, लिंबूवर्गीय फळे (जसे की स्थानिक मोठे लिंबू), मुळा, रताळे, शिंगाडा, तसेच हळद आणि आल्याची रोपे.
- सूप आणि दौरा: बांबूची सुपे आणि वाहून नेण्याची टोपली, ज्यांत अर्पणाचे साहित्य घाटापर्यंत नेले जाते.
ठेकुआची सोपी कृती
थोड्या पाण्यात गूळ वितळवून थोडा कोमट होऊ द्या. त्यात गव्हाचे जाडसर पीठ, काही चमचे तूप, किसलेले सुके खोबरे आणि बडीशेप घालून घट्ट पीठ मळा. छोटे गोळे ठेकुआच्या साच्यात दाबा किंवा काट्याने नक्षी काढून चपटे करा, आणि मंद आचेवर सोनेरी व कुरकुरीत होईपर्यंत तळा. ठेकुआ पूर्ण थंड झाल्यावर हवाबंद डब्यात ठेवल्यास तो अनेक दिवस चांगला टिकतो, म्हणून दूर राहणाऱ्या नातेवाईकांनाही तो प्रसाद म्हणून पाठवला जातो.
छठ साडी मार्गदर्शक: रंग, कापड आणि नेसण्याची पद्धत
व्रत करणाऱ्या स्त्रियांसाठी आणि त्यांच्या सोबत असणाऱ्या कुटुंबासाठी छठला काय परिधान करावे हा अर्थपूर्ण निर्णय असतो. अनेक व्रती अर्घ्यासाठी नवी, न शिवलेली साडी नेसतात, कारण न शिवलेले वस्त्र शुद्ध मानले जाते. सणानिमित्त कुटुंबीय व्रतीला नवी साडी भेट देण्याचीही प्रथा आहे.
रंग
| रंग | का निवडला जातो |
|---|---|
| पिवळा (पीला) | छठचा सर्वात पारंपरिक रंग; सूर्य आणि शुद्धतेशी जोडलेला |
| केशरी / केसरिया | उगवत्या आणि मावळत्या सूर्याचा रंग; अर्घ्यासाठी अतिशय लोकप्रिय |
| लाल आणि मरून | विवाहित स्त्रियांसाठी शुभ |
| गुलाबी आणि हिरवा | कुटुंबातील सदस्य आणि तरुण स्त्रियांमध्ये सामान्य |
काळा आणि अगदी गडद रंग साधारणपणे टाळले जातात. पिवळ्या साडीला लाल काठ, किंवा केशरी साडीला सोनेरी किनार अशी जोड छठच्या घाटावर विशेष खुलून दिसते.
सर्वोत्तम कापड
- सुती हातमाग: हलका, हवा खेळती ठेवणारा आणि पाण्यात उभे राहिल्यानंतर लवकर सुकणारा; व्रतीसाठी आदर्श.
- भागलपुरी टसर सिल्क: भागलपूरचे बिहारचे स्वतःचे वन्य रेशीम, मऊ सोनेरी झळाळी असलेले; कुटुंबातील सदस्यांसाठी आणि संध्याकाळच्या अर्घ्यासाठी सुंदर.
- मधुबनी प्रिंट किंवा हाताने रंगवलेल्या साड्या: सुती किंवा टसरवरील मिथिला कला; एक सुंदर प्रादेशिक पर्याय.
- बंगाल तांत आणि कॉटन-सिल्क: कडक, कुरकुरीत आणि गर्दीच्या घाटांवर सांभाळायला सोपे.
पाण्यात उभे राहण्यासाठी जड सिल्क आणि भरपूर भरतकाम असलेल्या साड्या टाळाव्यात; ओल्या झाल्यावर त्या खूप जड होतात आणि सुकायलाही कठीण असतात. वन्य रेशमांविषयी अधिक माहितीसाठी आमचे पूर्व भारतीय वस्त्र मार्गदर्शक आणि रोजच्या हातमाग साड्यांविषयी आमचे साड्यांचे प्रकार मार्गदर्शक वाचा.
पाण्यात उभे राहण्यासाठी साडी कशी नेसावी
- साडी घोट्याच्या थोडी वर नेसावी, म्हणजे निऱ्या चिखलापासून दूर राहतील.
- निऱ्यांना पिना घट्ट लावाव्यात आणि पदर व्यवस्थित खोचावा; सूप धरण्यासाठी तुम्हाला दोन्ही हात लागतील.
- अर्घ्यानंतर बदलण्यासाठी कोरडे कपडे कुटुंबाच्या पिशवीत सोबत ठेवावेत.
सुती पेटीकोट वापरल्यास तो ओला झाला तरी अंगाला चिकटत नाही आणि लवकर सुकतो; सॅटिन किंवा सिंथेटिक पेटीकोट पाण्यात जड आणि निसरडा होतो, म्हणून तो टाळणे चांगले.
सिंदूर, दागिने आणि अंतिम सजावट
नाकापासून भांगापर्यंत (नाक से मांग तक) लावलेला लांब केशरी सिंदूर ही छठची एक वेगळी प्रथा आहे. पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी विवाहित स्त्रीच्या आशीर्वादाचे ते प्रतीक आहे. दागिने साधारणपणे साधेच असतात: नथ, बांगड्या आणि जोडवी. पाण्यातील विधींसाठी अनेक व्रती जड दागिने घालणे टाळतात.
कुटुंबातील इतरांनी काय परिधान करावे
| कोण | पोशाखाची कल्पना |
|---|---|
| व्रती (उपवास करणारी स्त्री) | पिवळ्या, केशरी किंवा लाल रंगाची नवी, न शिवलेली सुती साडी |
| कुटुंबातील स्त्रिया | भागलपुरी टसर, मधुबनी किंवा कॉटन-सिल्क साडी, किंवा सणासुदीच्या रंगांतील सूट |
| पुरुष | धोतर आणि कुर्ता, किंवा कुर्ता-पायजमा; व्रत करणारे पुरुष बहुधा न शिवलेले धोतर नेसतात |
| मुली | पिवळ्या किंवा गुलाबी रंगातील सुती लेहेंगा, साधा सूट किंवा फ्रॉक |
| पहाटे सर्वांसाठी | शाल किंवा हलके जॅकेट; नोव्हेंबरच्या मध्यात पाण्याजवळच्या पहाटा थंड असतात |
लहान मुलांसाठी सुती कपडे आणि पायात घट्ट बसणाऱ्या, न घसरणाऱ्या चपला निवडाव्यात. घाटाच्या ओल्या पायऱ्यांवर उंच टाचांच्या चपला किंवा नवे कडक जोडे टाळावेत.
घाटावरील सुरक्षितता आणि व्यावहारिक टिप्स
- लवकर पोहोचा आणि मजबूत पायऱ्या असलेली जागा निवडा; बॅरिकेड्स आणि घाट समितीच्या सूचनांचे पालन करा.
- मुलांना जवळ ठेवा, आणि त्यांच्या खिशात त्यांचे नाव व फोन नंबर लिहिलेली चिठ्ठी ठेवा.
- सोबत ठेवा: टॉर्च, कोरडा टॉवेल, बदलण्यासाठी कपडे, शाल आणि उपवास न करणाऱ्या कुटुंबीयांसाठी पिण्याचे पाणी.
- पर्यावरणपूरक अर्पण वापरा: प्लास्टिकऐवजी पानांच्या पत्रावळी आणि मातीचे दिवे; नदी स्वच्छ ठेवा.
- व्रतीची काळजी घ्या: ३६ तासांच्या निर्जला उपवासानंतर त्यांना विश्रांतीची आणि पायऱ्यांवर आधाराची गरज असते.
गर्दीच्या घाटांवर कुटुंबासाठी एक ठरलेली भेटण्याची जागा आधीच निश्चित करा, म्हणजे कोणी हरवले तरी सगळे पुन्हा सहज एकत्र येऊ शकतील.
छठची गीते
छठची कल्पना त्याच्या लोकगीतांशिवाय करताच येत नाही. घाटाकडे चालत जाताना आणि पाण्यात उभे राहून प्रतीक्षा करताना स्त्रिया ही गीते भोजपुरी, मैथिली आणि मगही भाषांत गातात. "कांच ही बांस के बहंगिया" आणि "उगि हे सुरुज देव" यांसारखी गीते बांबूच्या टोपल्या, नदी आणि उगवता सूर्य यांचे वर्णन करतात. दिवंगत लोकगायिका शारदा सिन्हा यांची गाणी सर्वत्र घाटांवर वाजवली जातात, आणि अनेक कुटुंबे आजही त्यांच्या आजी-पणजी गात असलेलीच गीते गातात. या गीतांमधून व्रतीची श्रद्धा, कुटुंबाची आपुलकी आणि सूर्यदेवाची प्रतीक्षा अतिशय हृदयस्पर्शीपणे व्यक्त होते.
व्रतीसाठी भेटवस्तूंच्या कल्पना
- पिवळ्या, केशरी किंवा लाल रंगाची नवी सुती किंवा भागलपुरी टसर साडी.
- पुढच्या वर्षीच्या पूजेसाठी पितळेचे किंवा बांबूचे सूप आणि दौरा.
- पहाटेच्या अर्घ्यासाठी उबदार शाल.
- सिंदूरच्या डब्यांची जोडी किंवा बांगड्या.
बिहारपासून दूर छठ
जी कुटुंबे घरी जाऊ शकत नाहीत, ती दिल्ली, मुंबई, कोलकाता, सुरत, बंगळुरू आणि इतर शहरांत पूर्वांचली संस्थांनी उभारलेल्या सामूहिक घाटांवर, तसेच परदेशातील समुद्रकिनारे आणि तलावांवर छठ साजरी करतात. अनेकजण अर्घ्यासाठी गच्चीवर पाण्याची छोटी टाकीही तयार करतात. विधी आणि गीते तीच राहतात; फक्त नदी बदलते. पुण्या-मुंबईसारख्या शहरांत राहणाऱ्या कुटुंबांनी आपल्या परिसरातील पूर्वांचली मंडळाकडून घाटाची जागा आणि वेळ आधीच विचारून घ्यावी.
दिवाळी सीझन २०२६ कॅलेंडर
| शुक्र, ६ नोव्हेंबर | धनत्रयोदशी (धनतेरस) |
| शनि, ७ नोव्हेंबर (रात्री) | काळी चौदस / नरक चतुर्दशी |
| रवि, ८ नोव्हेंबर | दिवाळी (लक्ष्मीपूजन) |
| मंगळ, १० नोव्हेंबर | गुजराती नववर्ष (बेसतू वरस) |
| बुध, ११ नोव्हेंबर | भाऊबीज |
| शनि, १४ नोव्हेंबर | लाभ पंचमी |
| १३ – १६ नोव्हेंबर | छठ पूजा (तुम्ही येथे आहात) |
| शुक्र, २० नोव्हेंबर | प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी / तुळशी विवाह |
| मंगळ, २४ नोव्हेंबर | देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा) |
तारखा भारतानुसार आहेत; काही सण इतर शहरांत किंवा परदेशात एक दिवस पुढे-मागे असू शकतात, म्हणून स्थानिक पंचांग पाहा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
२०२६ मध्ये छठ पूजा कधी आहे?
छठ पूजा २०२६ शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर (नहाय खाय) पासून सोमवार, १६ नोव्हेंबर (उषा अर्घ्य) पर्यंत आहे. संध्या अर्घ्य रविवार, १५ नोव्हेंबर रोजी आहे.
छठ पूजेचे चार दिवस कोणते?
नहाय खाय (पवित्र स्नान आणि शुद्ध भोजन), खरना (उपवास आणि संध्याकाळी खिरीचा प्रसाद), संध्या अर्घ्य (मावळत्या सूर्याला अर्घ्य) आणि उषा अर्घ्य (उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देऊन उपवास सोडणे).
छठ पूजेसाठी कोणत्या रंगाची साडी सर्वोत्तम आहे?
पिवळा, केशरी (केसरिया) आणि लाल हे छठचे सर्वात पारंपरिक रंग आहेत. कुटुंबातील सदस्यांसाठी गुलाबी आणि हिरवा रंगही सामान्य आहेत. काळा रंग साधारणपणे टाळला जातो.
छठ साडीसाठी कोणते कापड सर्वोत्तम आहे?
व्रतीसाठी सुती हातमाग सर्वोत्तम आहे, कारण तो हलका असतो आणि पाण्यात उभे राहिल्यानंतर लवकर सुकतो. भागलपुरी टसर सिल्क, मधुबनी प्रिंट आणि कॉटन-सिल्क साड्या कुटुंबातील सदस्यांना शोभतात.
छठला व्रती न शिवलेली साडी का नेसतात?
विधींसाठी न शिवलेले वस्त्र शुद्ध मानले जाते, म्हणून अनेक व्रती अर्घ्यासाठी नवी न शिवलेली साडी नेसतात आणि व्रत करणारे पुरुष न शिवलेले धोतर नेसतात.
खरना म्हणजे काय?
खरना हा छठचा दुसरा दिवस आहे. व्रती दिवसभर उपवास करतात आणि संध्याकाळी गुळाची खीर व पोळी नैवेद्य म्हणून अर्पण करून प्रसाद म्हणून ग्रहण करतात; त्यानंतर ३६ तासांचा निर्जला उपवास सुरू होतो.
ठेकुआ म्हणजे काय?
ठेकुआ हा छठचा खास प्रसाद आहे: गव्हाचे पीठ, गूळ आणि तूप यांपासून बनवलेला, लाकडी साच्याने आकार दिलेला आणि तळलेला कुरकुरीत गोड पदार्थ.
छठला नाकापासून सिंदूर का लावतात?
नाकापासून भांगापर्यंत लावलेला लांब केशरी सिंदूर ही छठला विवाहित स्त्रियांची पारंपरिक प्रथा आहे; पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी केलेली ती प्रार्थना आहे.
पुरुष छठचे व्रत करू शकतात का?
होय. अनेक व्रती स्त्रिया असल्या तरी पुरुषही छठचा उपवास करतात; विधींसाठी ते बहुधा न शिवलेले धोतर नेसतात.
छठला सूर्याला काय अर्पण केले जाते?
पाणी आणि दुधाचे अर्घ्य, तसेच ठेकुआ, फळे, ऊस, नारळ, दिवे आणि हंगामी उत्पादने ठेवलेले सूप.
बिहारबाहेर छठ कशी साजरी करावी?
आपल्या शहरातील पूर्वांचली संस्थांनी आयोजित केलेल्या सामूहिक घाटावर सहभागी व्हा, किंवा अर्घ्यासाठी गच्चीवर पाण्याची छोटी टाकी तयार करा. विधी, गीते आणि प्रसाद तेच राहतात.