प्रबोधिनी एकादशी व तुळशी विवाह २०२६: तारीख, विधी, पोशाख

देवउठनी एकादशी २०२६, जिला गुजरातमध्ये देव ऊठी अगियारस आणि महाराष्ट्रात प्रबोधिनी किंवा कार्तिकी एकादशी म्हणतात, शुक्रवार, २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. पवित्र तुळशीचा भगवान विष्णूंशी लावला जाणारा विधिवत विवाह, म्हणजेच तुळशी विवाह, अनेक घरांत शनिवार, २१ नोव्हेंबर रोजी साजरा होतो; मात्र काही कुटुंबे तो एकादशीच्या संध्याकाळीच करतात.

या एकादशीला भगवान विष्णू आपल्या चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून (चातुर्मास) जागे होतात, अशी श्रद्धा आहे. ही निद्रा पावसाळ्यातील आषाढ महिन्यातील देवशयनी (आषाढी) एकादशीला सुरू झालेली असते. देव पुन्हा जागे झाल्यामुळे शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात, आणि म्हणूनच हा दिवस हिंदू लग्नसराईची सुरुवात करतो. आतापासून डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत, आणि पुन्हा जानेवारीच्या मध्यापासून, पंचांग लग्नमुहूर्तांनी भरून जाते. महाराष्ट्रात तर तुळशी विवाह झाल्याशिवाय घरातील लग्नाची बोलणी पुढे सरकत नाहीत, असे अनेक घरांत आजही मानले जाते.

थोडक्यात उत्तरे:

एकादशीची तारीख: शुक्रवार, २० नोव्हेंबर २०२६ (स्मार्त परंपरा). वैष्णव समाज ती शनिवार, २१ नोव्हेंबर रोजी पाळू शकतो.
तुळशी विवाह: अनेक घरांत शनिवार, २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी, किंवा कौटुंबिक परंपरेनुसार एकादशीच्या संध्याकाळी.
काय केले जाते: दिवसभराचा उपवास, प्रार्थना आणि घंटानादाने भगवान विष्णूंना जागवणे, आणि तुळशीचा विष्णूंशी (शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्ण रूपात) विवाह.
महत्त्व का: चातुर्मास संपतो आणि लग्नसराई सुरू होते.
काय परिधान करावे: तुळशी विवाहासाठी सणासुदीचे, लग्नाला शोभेल असे पोशाख: स्त्रियांसाठी लाल किंवा हिरवी रेशमी किंवा बांधणी साडी, मुलींसाठी लेहेंगा किंवा चनिया चोली.

भगवान विष्णू 'जागे' का होतात: चातुर्मास समजून घ्या

परंपरेनुसार भगवान विष्णू आषाढ (जून–जुलै) महिन्यातील देवशयनी एकादशीला योगनिद्रा म्हणजे गाढ ध्यानस्थ निद्रेत जातात, आणि चार महिन्यांनंतर कार्तिक महिन्यातील देवउठनी एकादशीला जागे होतात. या कालावधीला चातुर्मास, म्हणजे चार महिने, असे म्हणतात.

	देवशयनी (आषाढी) एकादशी	देवउठनी (प्रबोधिनी) एकादशी
महिना	आषाढ (पावसाळा)	कार्तिक (शरद ऋतू)
अर्थ	विष्णू निद्रेत जातात	विष्णू जागे होतात
त्यानंतर काय	अनेक कुटुंबे लग्न आणि गृहप्रवेश टाळतात	लग्न आणि शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात

चातुर्मासात अनेकजण जादा व्रते पाळतात, काही पदार्थ वर्ज्य करतात आणि मोठे समारंभ पुढे ढकलतात. देवउठनी एकादशीला ही व्रते पूर्ण होतात आणि उत्सवांचे दार पुन्हा उघडते. महाराष्ट्रात आषाढी एकादशीला पंढरपूरची वारी आणि कार्तिकी एकादशीला पुन्हा विठ्ठलदर्शन, अशा प्रकारे चातुर्मासाची सुरुवात आणि शेवट दोन्ही विठुरायाच्या भक्तीने होतात.

देवउठनी एकादशीचा उपवास: काय खावे आणि काय टाळावे

बहुतेक भाविक एकादशीच्या सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशी सकाळी पंचांगात दिलेल्या वेळेत पारणा (उपवास सोडणे) करेपर्यंत उपवास करतात.

सामान्यतः चालणारे पदार्थ (फलाहार)

फळे, दूध, दही आणि सुका मेवा
साबुदाणा खिचडी किंवा साबुदाणा वडा, शिंगाड्याचे पीठ, राजगिरा आणि कुट्टूचे पदार्थ
सैंधव मीठ (शेंदेलोण) घालून बनवलेले बटाटे, रताळी आणि अळकुडी

सामान्यतः टाळले जाणारे पदार्थ

तांदूळ आणि सर्व धान्ये, तसेच डाळी
कांदा, लसूण आणि नेहमीचे साधे मीठ
मांसाहार आणि मद्य

नियम प्रत्येक कुटुंबात वेगवेगळे असतात; गर्भवती स्त्रिया, ज्येष्ठ नागरिक आणि औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार हलका उपवास करावा किंवा केवळ प्रार्थना करावी. महाराष्ट्रातील अनेक घरांत उपवासाला भगर (वरईचे तांदूळ) आणि दाण्याची आमटी हाही लोकप्रिय बेत असतो; आपल्या घरच्या रीतीनुसार तो निवडावा.

भगवान विष्णूंना जागवणे: घरी करायचा पूजाविधी

पहाटे लवकर स्नान करा आणि पूजेची जागा स्वच्छ करा.
विष्णूंची पावले काढा किंवा पूजेच्या जागेजवळ छोटी रांगोळी काढा; उत्तर भारतातील अनेक घरांत गेरू आणि तांदळाच्या पिठाच्या लेपाने नक्षी काढली जाते.
भगवान विष्णूंची (किंवा शाळिग्रामाची) स्थापना करा: सजवलेल्या चौरंगावर ठेवून तुळशीची पाने, फुले, फळे, ऊस आणि शिंगाडे, रताळी यांसारखे हंगामी पदार्थ अर्पण करा.
संध्याकाळी देवाला जागवा: कुटुंबीय घंटा वाजवतात, शंख फुंकतात किंवा थाळी वाजवतात आणि "उठो देव, बैठो देव" (हे प्रभू, उठा) असे गात विष्णूंना जागे होण्याची विनंती करतात.
पणत्या लावा: संपूर्ण घरात आणि तुळशीजवळ.
एकादशीची कथा वाचा किंवा ऐका आणि आरती करा.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी पारण्याच्या वेळेत उपवास सोडा.

महाराष्ट्रात अनेक घरांत या दिवशी विठ्ठल-रखुमाईची पूजा करून अभंग आणि हरिपाठ म्हटला जातो; आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार हे पूजेत समाविष्ट करता येईल.

तुळशी विवाह टप्प्याटप्प्याने

तुळशी विवाह म्हणजे छोट्या स्वरूपातील संपूर्ण लग्नसोहळाच. तुळशीचे रोप वधू (वृंदा किंवा तुळशीदेवी) मानले जाते, आणि शाळिग्राम शिळा किंवा श्रीकृष्णाच्या मूर्तीच्या रूपातील भगवान विष्णू वर असतात.

तुळशीला नवरीसारखे सजवा: लाल चुनरी किंवा छोटी साडी, बांगड्या, टिकली, मंगळसूत्र आणि फुले.
मंडप उभारा: तुळशीभोवती उसाचे खांब, आंब्याची पाने आणि झेंडूच्या माळा लावून.
नवरदेवाला सजवा: शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्णाची मूर्ती तुळशीशेजारी ठेवा, धोतर, छोटा फेटा किंवा हार घालून.
विधी करा: दोघांना पवित्र धाग्याने बांधा, हळद-कुंकू लावा, आणि शाळिग्राम हातात घेऊन तुळशीभोवती फेरे घ्या.
कन्यादान: अनेक कुटुंबांत एखादे दांपत्य वधूचे कन्यादान करते, जे अतिशय पुण्यकारक मानले जाते.
लग्नाची गाणी गा, मिठाई आणि प्रसाद वाटा, आणि शेजाऱ्यांसोबत आनंद साजरा करा.

महाराष्ट्रात तुळशी विवाहाच्या वेळी अंतरपाट धरून मंगलाष्टके म्हटली जातात आणि अक्षता टाकल्या जातात, अगदी खऱ्या लग्नासारखे. प्रसादात ऊस, चिंचा, आवळे, बोरे आणि मुरमुरे-बत्तासे वाटण्याची प्रथाही अनेक घरांत आहे.

तुळशीची कथा

तुळस हे असुरराज जालंधराची पतिव्रता पत्नी वृंदा हिचे रूप मानले जाते. भक्ती आणि त्यागाच्या एका गुंतागुंतीच्या कथेनंतर भगवान विष्णूंनी तिला तुळशीच्या रूपात पूजली जाईल असा आशीर्वाद दिला आणि तिच्याशी विवाह करण्याचे वचन दिले. तुळशी विवाह त्या वचनाचा उत्सव आहे, आणि म्हणूनच प्रत्येक विष्णुपूजेत तुळशीपत्र अर्पण केले जाते.

एकादशीच्या उपवासाचे तीन सोपे पदार्थ

साबुदाणा खिचडी

एक वाटी साबुदाणा ४–५ तास भिजवून ठेवा. तुपात जिरे, हिरवी मिरची आणि उकडलेल्या बटाट्याचे तुकडे परतून घ्या, त्यात निथळलेला साबुदाणा, भाजलेल्या शेंगदाण्याचे जाडसर कूट आणि सैंधव मीठ घाला, आणि साबुदाणा पारदर्शक होईपर्यंत मंद आचेवर शिजवा. शेवटी लिंबाचा रस आणि कोथिंबीर घाला.

राजगिऱ्याची पुरी किंवा थेपला

राजगिऱ्याचे पीठ, कुस्करलेला उकडलेला बटाटा, सैंधव मीठ आणि थोडे पाणी घालून पीठ मळा; छोट्या पुऱ्या लाटून तळा, किंवा तव्यावर तूप लावून मऊ थेपले भाजा. दह्यासोबत वाढा.

रताळ्याची चाट

रताळी भाजून किंवा उकडून त्यांचे तुकडे करा, आणि त्यावर सैंधव मीठ, भाजलेल्या जिऱ्याची पूड, लिंबाचा रस आणि डाळिंबाचे दाणे घालून हलक्या हाताने मिसळा. उपवासाच्या संध्याकाळसाठी हलका पण पोटभरीचा नाश्ता.

आपल्या हाउसिंग सोसायटीत तुळशी विवाहाचे आयोजन

गुजरात आणि महाराष्ट्रातील अनेक हाउसिंग सोसायट्यांमध्ये सामूहिक तुळशी विवाह होतो. एक सोपी योजना:

दोन "कुटुंबे": एका घराकडे वधूपक्ष (तुळस) आणि दुसऱ्या घराकडे वरपक्ष (शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्ण), आणि दोन घरांमध्ये किंवा विंगमध्ये छोटी वरात.
कामांची वाटणी: एक गट उसाचा मंडप उभारतो, दुसरा फुलांची सजावट करतो, तिसरा प्रसाद आणि संगीत सांभाळतो.
ड्रेस कोड: लग्नाला शोभेल असे पोशाख संध्याकाळ खास बनवतात; मुलांना वऱ्हाडी म्हणून नटायला खूप आवडते.
वेळ: लहान मुले असलेल्या कुटुंबांनाही सहभागी होता यावे म्हणून संध्याकाळी लवकर सुरुवात करा.

सोसायटीच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपवर आधीच छोटी लग्नपत्रिका पाठवल्यास सर्वांचा उत्साह वाढतो आणि उपस्थितीही चांगली राहते.

हिवाळ्यात तुळशीचे रोप निरोगी कसे ठेवावे

तुळशी विवाहानंतर संपूर्ण हिवाळाभर तुळशीचा सन्मान केला जातो. काळजीसाठी काही टिप्स:

रोप अशा जागी ठेवा जिथे ४–६ तास ऊन मिळेल, पण रात्री दव, थंडी आणि गार वाऱ्यापासून त्याचे संरक्षण करा.
मातीचा वरचा थर कोरडा लागला तरच पाणी घाला; हिवाळ्यात जास्त पाणी घातल्यास मुळे कुजतात.
रोप दाट राहण्यासाठी मंजिऱ्या खुडून टाका; त्या पूजेत अर्पण करता येतात.
सामान्य परंपरेनुसार एकादशीला, रविवारी किंवा सूर्यास्तानंतर तुळशीची पाने तोडू नका.

देवउठनी एकादशीला काय करावे आणि काय टाळावे

करा	टाळा
तब्येतीला झेपेल तसा उपवास करा	एकादशीला भात किंवा धान्य खाणे
संध्याकाळी तुळशीजवळ पणत्या लावा	एकादशीला तुळशीची पाने तोडणे
ऊस, शिंगाडा, रताळे असे हंगामी पदार्थ अर्पण करा	पवित्र दिवशी वाद किंवा नकारात्मक बोलणे
दुसऱ्या दिवशी सकाळी पारण्याच्या वेळेत उपवास सोडा	योग्य वेळेपूर्वी उपवास सोडणे

प्रथा समाजानुसार वेगवेगळ्या असतात, म्हणून आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेचे पालन करा.

विविध प्रदेशांत हा सण कसा साजरा होतो

गुजरात: देव ऊठी अगियारस आणि तुळशी विवाह संगीत आणि मिरवणुकांसह साजरे होतात; अनेक मंदिरे आणि हाउसिंग सोसायट्या पूर्ण वऱ्हाडासह तुळशी विवाह आयोजित करतात, आणि कुटुंबे "वरातीचे" स्वागत करतात.
महाराष्ट्र: कार्तिकी एकादशी ही पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या दोन मोठ्या यात्रांपैकी एक आहे, ज्यात लाखो भाविक सहभागी होतात; त्यानंतरच्या दिवसांत घरोघरी तुळशी विवाह होतात.
उत्तर भारत: देवउठनी ऊस, शिंगाडे आणि रताळ्यांसह साजरी होते, आणि संध्याकाळी गाणी गाऊन विष्णूंना जागवण्याचा विधी होतो.
राजस्थान आणि मध्य प्रदेश: सामूहिक तुळशी विवाह आणि गावोगावच्या जत्रा.

महाराष्ट्रात तुळशी विवाह साधारणपणे प्रबोधिनी एकादशीपासून त्रिपुरारी पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही सोयीच्या दिवशी केला जातो, म्हणून एकाच गल्लीत वेगवेगळ्या दिवशी अनेक तुळशी विवाह पाहायला मिळतात.

प्रबोधिनी एकादशी आणि तुळशी विवाहासाठी काय परिधान करावे

एकादशीचा दिवस उपवास आणि प्रार्थनेचा असतो, म्हणून साधे, स्वच्छ पारंपरिक कपडे घालावेत. तुळशी विवाहाची संध्याकाळ मात्र एक लग्नसोहळा असतो, आणि अनेक स्त्रिया घरच्या लग्नाला जशा नटतात तशाच नटतात.

प्रसंग	पोशाखाची कल्पना	रंग
एकादशीची पूजा आणि उपवास	सुती किंवा सिल्क-कॉटन साडी, किंवा साधा सूट	पिवळा, पांढरा, फिका हिरवा (पिवळा रंग विष्णूंशी जोडलेला आहे)
तुळशी विवाह (स्त्रिया)	लाल, मरून किंवा हिरवी रेशमी साडी, बांधणी किंवा घरचोळा, किंवा हलका लेहेंगा	लाल, हिरवा, सोनेरी
तुळशी विवाह (मुली)	चनिया चोली, पट्टू पावडा (परकर-पोलके) किंवा हाफ साडी	गुलाबी, पिवळा, केशरी
पंढरपूर किंवा मंदिरदर्शन	नऊवारी किंवा सुती साडी; आरामदायक पादत्राणे	भगवा, पिवळा, हिरवा

महाराष्ट्रीय घरांत तुळशी विवाहासाठी हिरवी किंवा लाल पैठणी, सोबत नथ, चिंचपेटी आणि हिरव्या बांगड्या हा लूक विशेष लोकप्रिय आहे. येत्या आठवड्यांतील लग्नसराईच्या पोशाखांची "रंगीत तालीम" करण्यासाठीही तुळशी विवाह उत्तम संधी आहे: लग्नांना जी साडी, ब्लाउज आणि दागिने घालायचे ठरवले आहेत ते एकदा घालून पाहा. लग्नासाठीच्या संपूर्ण स्टायलिंग कल्पनांसाठी आमचे भारतीय लग्न पाहुणे पोशाख मार्गदर्शक वाचा.

लग्नसराई सुरू: नियोजनाचे वेळापत्रक

चातुर्मास संपल्यावर नोव्हेंबरच्या अखेरीपासून फेब्रुवारीपर्यंत लग्न ठरलेल्या कुटुंबांची लगबग सुरू होते. अनेक कुटुंबे खरमास किंवा धनुर्मास (साधारण डिसेंबरच्या मध्यापासून जानेवारीच्या मध्यापर्यंत, सूर्य धनु राशीत असताना) काळातही लग्न टाळतात, त्यामुळे लग्नसराई दोन टप्प्यांत येते. तारखा नेहमी पुरोहित किंवा पंचांग पाहूनच निश्चित कराव्यात.

केव्हा	काय करावे
३–४ महिने आधी	नवरीचा लेहेंगा किंवा साडी बुक करा, विशेषतः खास बनवून घ्यायच्या किंवा हातमागाच्या साड्या
२ महिने आधी	घरगुती कार्यक्रमांसाठी पोशाख घ्या: हळद, मेहंदी, संगीत आणि रिसेप्शन
६–८ आठवडे आधी	ब्लाउज शिवणे आणि पहिली फिटिंग
२–३ आठवडे आधी	अंतिम फिटिंग, फॉल-पिको, दागिन्यांची जुळवाजुळव
१ आठवडा आधी	रेशमी कपडे हवेवर ठेवा आणि स्टीम करा; पिना आणि टेप असलेले आपत्कालीन किट तयार ठेवा

लग्नासाठी रेशमी साड्या आत्मविश्वासाने निवडण्यासाठी आमचे साडी किंमत मार्गदर्शक, अस्सल रेशीम तपासणी यादी आणि साड्यांचे प्रकार मार्गदर्शक उपयोगी पडतील.

दिवाळी सीझन २०२६ कॅलेंडर

दिवाळी २०२६ कॅलेंडर: धनत्रयोदशी ते देव दिवाळीपर्यंत सर्व सणांच्या तारखा

शुक्र, ६ नोव्हेंबर	धनत्रयोदशी (धनतेरस)
शनि, ७ नोव्हेंबर (रात्री)	काळी चौदस / नरक चतुर्दशी
रवि, ८ नोव्हेंबर	दिवाळी (लक्ष्मीपूजन)
मंगळ, १० नोव्हेंबर	गुजराती नववर्ष (बेसतू वरस)
बुध, ११ नोव्हेंबर	भाऊबीज
शनि, १४ नोव्हेंबर	लाभ पंचमी
१३ – १६ नोव्हेंबर	छठ पूजा
शुक्र, २० नोव्हेंबर	प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी / तुळशी विवाह (तुम्ही येथे आहात)
मंगळ, २४ नोव्हेंबर	देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा)

तारखा भारतानुसार आहेत; काही सण इतर शहरांत किंवा परदेशात एक दिवस पुढे-मागे असू शकतात, म्हणून स्थानिक पंचांग पाहा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

२०२६ मध्ये देवउठनी (प्रबोधिनी) एकादशी कधी आहे?

बहुतेक घरांसाठी (स्मार्त परंपरा) देवउठनी एकादशी शुक्रवार, २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. काही वैष्णव समाज ती शनिवार, २१ नोव्हेंबर रोजी पाळतात.

२०२६ मध्ये तुळशी विवाह कधी आहे?

अनेक कुटुंबे तुळशी विवाह शनिवार, २१ नोव्हेंबर २०२६ (द्वादशी) रोजी साजरा करतात, तर काही एकादशीच्या संध्याकाळी, २० नोव्हेंबर रोजी करतात. आपल्या कौटुंबिक परंपरेनुसार किंवा स्थानिक पंचांगानुसार करावे.

देव ऊठी अगियारस म्हणजे काय?

देव ऊठी अगियारस हे देवउठनी एकादशीचे गुजराती नाव आहे; या दिवशी भगवान विष्णू आपल्या चार महिन्यांच्या निद्रेतून जागे होतात आणि लग्नसराई सुरू होते.

देवउठनी एकादशीनंतरच लग्ने का सुरू होतात?

चातुर्मासात भगवान विष्णू निद्रेत असतात अशी श्रद्धा असल्याने अनेक कुटुंबे त्या काळात लग्ने टाळतात. देवउठनी एकादशीला ते जागे झाल्यावर शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात.

देवउठनी एकादशीच्या उपवासाला काय खाल्ले जाते?

फळे, दूध, सुका मेवा आणि साबुदाणा खिचडी, शिंगाडा किंवा राजगिरा पिठाचे पदार्थ, सैंधव मीठ घालून केलेले बटाटे असे फलाहाराचे पदार्थ. धान्ये, डाळी, कांदा आणि लसूण टाळले जातात.

तुळशी विवाह कसा करतात?

तुळशीला नवरीसारखे सजवले जाते, उसाचा मंडप उभारला जातो, आणि शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्ण रूपातील भगवान विष्णूंशी तिचा विवाह लग्नाचे विधी, फेरे, कन्यादान, गाणी आणि मिठाईसह लावला जातो.

तुळशी विवाहासाठी स्त्रियांनी काय परिधान करावे?

अनेक स्त्रिया घरच्या लग्नासारख्या नटतात: लाल, मरून किंवा हिरवी रेशमी साडी, बांधणी किंवा घरचोळा, किंवा हलका लेहेंगा, सोबत पारंपरिक दागिने.

पंढरपूरची कार्तिकी एकादशी म्हणजे काय?

महाराष्ट्रात देवउठनी एकादशीला कार्तिकी एकादशी म्हणतात; ही पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या दोन सर्वात मोठ्या यात्रांपैकी एक आहे.

प्रबोधिनी एकादशी म्हणजे काय?

प्रबोधिनी एकादशी हे देवउठनी एकादशीचेच दुसरे नाव आहे; त्याचा अर्थ जागृतीची एकादशी असा आहे.

२०२६–२७ मध्ये लग्नसराई कधी आहे?

नोव्हेंबरच्या अखेरीस देवउठनी एकादशीनंतर लग्ने पुन्हा सुरू होतात आणि साधारण डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत चालतात. अनेक कुटुंबे खरमासात म्हणजे धनुर्मासात (डिसेंबरच्या मध्यापासून जानेवारीच्या मध्यापर्यंत) थांबतात आणि जानेवारीच्या मध्यापासून पुन्हा सुरू करतात. नेमक्या तारखा पुरोहित किंवा पंचांग पाहून ठरवाव्यात.

देवउठनी एकादशीनंतर कोणता सण येतो?

कार्तिक पौर्णिमेला, मंगळवार २४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी, देव दिवाळी (त्रिपुरारी पौर्णिमा), जिने दिवाळीचा हंगाम संपतो.