नरक चतुर्दशी व काळी चौदस २०२६: तारीख, अभ्यंगस्नान, पोशाख

दिवाळीचा दुसरा दिवस अनेक नावांनी ओळखला जातो: गुजरातमध्ये काळी चौदस, भारताच्या बहुतांश भागांत नरक चतुर्दशी किंवा छोटी दिवाळी, राजस्थानमध्ये रूप चौदस, आणि तमिळनाडूसह दक्षिणेतील बहुतेक भागांत थेट दीपावली. २०२६ मध्ये काळी चौदसची रात्रीची पूजा शनिवार, ७ नोव्हेंबरला आहे, आणि नरक चतुर्दशीचे पहाटेचे अभ्यंगस्नान रविवार, ८ नोव्हेंबरला आहे, म्हणजे दिवाळीच्या लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशीच.

यंदा चतुर्दशी तिथी शनिवार संध्याकाळपासून रविवार सकाळपर्यंत असल्याने, कोणत्या दिवशी सण पाळावा याबाबत अनेक कुटुंबांमध्ये संभ्रम आहे. सोपे उत्तर असे: रात्री करायचे विधी (महाकाली आणि हनुमानाची पूजा) शनिवारी रात्री, आणि सूर्योदयापूर्वीचे अभ्यंगस्नान रविवारी पहाटे. स्थानिक पंचांगांमध्ये काही तासांचा फरक असू शकतो, म्हणून आपल्या पंचांगात एकदा खात्री करून घ्या.

थोडक्यात उत्तरे:

काळी चौदस (गुजरात): शनिवार, ७ नोव्हेंबर २०२६ ची रात्र: महाकाली आणि हनुमानाची पूजा, आणि नकारात्मकता दूर करण्याचे विधी.
नरक चतुर्दशी / अभ्यंगस्नान: रविवार, ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सूर्योदयापूर्वी.
रूप चौदस (राजस्थान, उत्तर भारत): लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी उटणे लावून स्वतःची काळजी आणि सौंदर्याचे विधी.
दक्षिण भारत: नरक चतुर्दशीची पहाट हीच दीपावली; तेलाचे स्नान, नवे कपडे आणि पहाटे फटाके.
काय नेसावे: सकाळच्या विधींसाठी स्वच्छ, आरामदायक कपडे; संध्याकाळच्या पत्त्यांच्या पार्टीसाठी आणि भेटीगाठींसाठी उठावदार बांधणी, ऑर्गेन्झा किंवा अनारकली.

महाराष्ट्रात हा दिवस 'पहिली आंघोळ' म्हणूनही ओळखला जातो. भल्या पहाटे उठून सुगंधी तेल, उटणे, दारात पणत्यांची रांग, फटाक्यांचा आवाज आणि त्यानंतर फराळाचे ताट, ही मराठी घरातील दिवाळीची सर्वात लाडकी आठवण असते. Vastra Heritage ची ही मार्गदर्शिका या दिवसाच्या सर्व प्रादेशिक रूपांची माहिती, विधी, फराळ आणि पोशाखाच्या कल्पना एकाच ठिकाणी देते.

एक दिवस, चार नावे: वेगवेगळे प्रदेश हा सण कसा साजरा करतात

हाच सण भारतभर कसा दिसतो ते पाहा, म्हणजे आपली परंपरा आत्मविश्वासाने पाळता येईल:

नाव	कुठे	२०२६ मध्ये कधी	मुख्य विधी
काळी चौदस	गुजरात, राजस्थानचे काही भाग	शनिवार, ७ नोव्हेंबरची रात्र	महाकाली आणि हनुमानाची पूजा; घरातील नकारात्मकता दूर करणे
नरक चतुर्दशी / छोटी दिवाळी	उत्तर आणि मध्य भारत	रविवार, ८ नोव्हेंबर (सकाळचे स्नान); संध्याकाळी दिवे	सूर्योदयापूर्वी तेलाचे स्नान, यमासाठी दिवा, लहान पणत्या
रूप चौदस	राजस्थान, हरियाणा, उत्तर प्रदेशचे काही भाग	शनिवार ७ – रविवार ८ नोव्हेंबर	लक्ष्मीपूजनापूर्वी उटणे, सौंदर्य आणि स्वतःची काळजी
नरक चतुर्दशी / दीपावली	तमिळनाडू, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, गोवा	रविवार, ८ नोव्हेंबरची पहाट	तेलाचे स्नान, नवे कपडे, पहाटे मिठाई आणि फटाके
अभ्यंगस्नान	महाराष्ट्र	रविवार, ८ नोव्हेंबरची पहाट	सुगंधी तेलाने मालिश, उटणे, कडू कारीट फोडणे

या दिवसामागील कथा

भगवान श्रीकृष्ण आणि नरकासुराचा वध

नरकासुर हा राक्षसराजा इतका बलवान झाला होता की त्याने हजारो स्त्रियांना कैदेत ठेवले होते आणि स्वर्ग व पृथ्वी दोन्हींना त्रस्त करून सोडले होते. भगवान श्रीकृष्णांनी आपली पत्नी सत्यभामा हिच्यासह दिवाळीपूर्वीच्या चतुर्दशीला त्याच्याशी युद्ध करून त्याचा वध केला आणि सर्व बंदिवानांची सुटका केली. युद्धानंतर श्रीकृष्णांनी केलेल्या स्नानाची आठवण म्हणून पहाटेचे तेलाचे स्नान केले जाते, आणि हा दिवस वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा उत्सव आहे. गोव्यात सूर्योदयापूर्वी नरकासुराचे भव्य पुतळे मिरवणुकीने नेऊन जाळले जातात.

महाकाली आणि अंधाराचा नाश

गुजरातमध्ये काळी चौदसची रात्र देवी महाकालीला समर्पित असते. महाकाली हे भय आणि नकारात्मकतेचा नाश करणारे शक्तीचे उग्र रूप आहे. भाविक काली आणि हनुमानाच्या मंदिरांत जातात, आणि दुसऱ्या दिवशी लक्ष्मीचे स्वागत करण्यापूर्वी घरातील दृष्ट (नजर) काढण्यासाठी अनेक घरांत छोटे विधी केले जातात.

भगवान हनुमान

गुजरात आणि उत्तर भारतातील अनेक कुटुंबे या रात्री शेंदूर, तेल आणि मिठाई अर्पण करून हनुमानाची पूजा करतात आणि धैर्य व संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात. उत्तर भारतातील काही परंपरांमध्ये याच चतुर्दशीला हनुमान जयंतीही साजरी केली जाते.

रूप चौदस: सौंदर्याचा दिवस

राजस्थानमध्ये या दिवसाला रूप चौदस म्हणतात, रूप म्हणजे सौंदर्य. लक्ष्मीपूजनासाठी उत्तम दिसावे आणि ताजेतवाने वाटावे म्हणून महिला उटणे लावतात, केस धुतात, मेंदी लावतात आणि विश्रांती घेतात. हा खरा मूळ भारतीय "सेल्फ-केअर डे" आहे.

अभ्यंगस्नान: पहाटेचे तेलाचे स्नान, टप्प्याटप्प्याने

महाराष्ट्र, गोवा आणि दक्षिण भारतात नरक चतुर्दशीच्या सकाळचा केंद्रबिंदू म्हणजे हे तेलाचे स्नान, आणि उत्तर भारतातील अनेक कुटुंबेही ही प्रथा पाळतात.

सूर्योदयापूर्वी उठा (अरुणोदय, म्हणजे पहाटेचा काळ). वेळ आपल्या स्थानिक पंचांगात पाहा.
कोमट तेलाने मालिश करा (तीळ किंवा खोबरेल तेल), डोक्याला आणि अंगाला. अनेक घरांत घरातील वडीलधारी व्यक्ती आधी मुलांना तेल लावते.
उटणे लावा, म्हणजे बेसन, हळद, चंदन आणि थोडे दूध किंवा गुलाबपाणी यांची पेस्ट.
कारीट फोडा: महाराष्ट्रात स्नानापूर्वी कारीट (एक लहान कडू फळ) डाव्या पायाखाली चिरडले जाते, जे नरकासुराच्या अंताचे प्रतीक आहे.
स्नान करून स्वच्छ किंवा नवे कपडे घाला, दिवा लावा आणि प्रार्थना करा.
कुटुंबासोबत फराळ किंवा मिठाईचा आनंद घ्या; दक्षिणेत हीच वेळ नवे कपडे घालण्याची आणि पहिले फटाके फोडण्याची असते.

महाराष्ट्रातील अनेक घरांत स्नानानंतर घरातील स्त्रिया पुरुषांना आणि मुलांना ओवाळतात. आंघोळीच्या पाण्यात काही घरांत सुगंधी द्रव्ये घातली जातात, आणि अंगणात किंवा गॅलरीत पणत्यांची रांग लावली जाते.

घरी करता येणारे सोपे उटणे

२ मोठे चमचे बेसन
चिमूटभर हळद
१ छोटा चमचा चंदन पावडर (ऐच्छिक)
मऊ पेस्ट होण्यासाठी कच्चे दूध किंवा गुलाबपाणी

उटणे लावून १० मिनिटे ठेवा आणि हलक्या हाताने धुऊन टाका. त्वचा संवेदनशील असल्यास आधी थोड्या भागावर लावून पाहा.

गुजरातमधील काळी चौदसची रात्र: प्रथा आणि कुटुंबे काय करतात

आजूबाजूच्या उत्सवाच्या तुलनेत काळी चौदस ही शांत, अंतर्मुख करणारी रात्र आहे. काही सामान्य प्रथा:

मंदिर दर्शन: महाकाली आणि हनुमानाच्या मंदिरांत, अनेकदा संध्याकाळी उशिरा.
दृष्ट काढणे: अनेक घरांत रात्री एक छोटा नैवेद्य (बहुधा वडा किंवा तसाच तळलेला पदार्थ, दिव्यासह) घराबाहेर नेऊन चौकात ठेवला जातो, जणू तो नकारात्मकता घेऊन जातो. ही प्रथा कुटुंबानुसार आणि समाजानुसार बदलते.
दिवा लावणे: प्रवेशद्वारावर दिवा लावला जातो आणि घर स्वच्छ व उजळलेले ठेवले जाते.
दिवाळीची अंतिम तयारी: रांगोळीची रचना ठरते, तोरणे लावली जातात आणि दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळच्या लक्ष्मीपूजनासाठी चौरंग मांडला जातो.

कुटुंबे या प्रथा वेगवेगळ्या पद्धतीने पाळतात, म्हणून आपल्या घरातील किंवा समाजातील वडीलधाऱ्यांचे मार्गदर्शन घ्या.

काळी चौदस आणि छोट्या दिवाळीला काय नेसावे

या दिवसाचे दोन मूड असतात: शांत, विधींनी भरलेली सकाळ आणि पत्त्यांची पार्टी, मिठाई आणि भेटीगाठींनी भरलेली उत्साही संध्याकाळ. म्हणून दोन साधे लूक ठरवून ठेवा.

प्रसंग	पोशाखाची कल्पना	रंग
सकाळचे अभ्यंगस्नान आणि प्रार्थना	स्वच्छ सुती साडी, मऊ मलमल कुर्ता सेट, किंवा मुलींसाठी साधे परकर-पोलकं (पट्टू पावडाई)	पांढरा, क्रीम, पिवळा, फिकट गुलाबी
दक्षिण भारतीय दीपावलीची सकाळ	नवी रेशमी साडी (बहुधा कांजीवरम) किंवा मुलींसाठी हाफ साडी; पुरुषांसाठी वेष्टी आणि शर्ट	लाल, हिरवा, मोहरी, मॅजेंटा
रात्रीचे मंदिर दर्शन (गुजरात)	सुती किंवा सिल्क-कॉटन साडी, किंवा ओढणीसह सलवार सूट	मरून, गडद लाल, भगवा
छोट्या दिवाळीची पत्त्यांची पार्टी किंवा भेटीगाठी	बांधणी किंवा लहरिया साडी, ऑर्गेन्झा साडी, किंवा अनारकली	फ्युशिया, फिरोजी, केशरी, पाचू हिरवा
किशोरवयीन मुली आणि लहान मुले	हलका लेहेंगा, शरारा सेट किंवा गोटा वर्क असलेला सुती फ्रॉक	चमकदार पिवळा, केशरी, गुलाबी

आपली सर्वात भरजरी रेशमी साडी रविवार संध्याकाळच्या लक्ष्मीपूजनासाठी राखून ठेवा. उठावदार सणासुदीच्या साड्यांसाठी आमची भारतीय साड्यांच्या प्रकारांची मार्गदर्शिका पाहा, आणि दक्षिण भारतीय रेशमासाठी आमचे दक्षिण भारतीय वस्त्र पान वाचा.

मराठी घरांत पहिल्या आंघोळीनंतर नवे कपडे घालण्याची प्रथा आहे. महिलांसाठी हलकी नारायणपेठ किंवा सुती इरकल साडी आणि मुलींसाठी परकर-पोलकं हे सकाळच्या विधींसाठी सुंदर आणि सोयीचे पर्याय आहेत.

दिवाळीच्या आदल्या दिवशीची यादी: लक्ष्मीपूजनासाठी तयार राहा

रविवारची सगळी तयारी पूर्ण करण्यासाठी काळी चौदसच्या संध्याकाळचा उपयोग करा:

पोशाख तयार: साडीला इस्त्री, ब्लाउजचे फिटिंग, फॉल-पिको पूर्ण, आणि सोबत सेफ्टी पिना.
दागिने बाजूला काढून ठेवा: जे दागिने घालायचे आहेत ते, आणि पूजेसाठी धनत्रयोदशीला घेतलेली नवी वस्तू.
पूजेचे साहित्य: पणत्या, वाती, तूप किंवा तेल, फुले, मिठाई, कुंकू, अक्षता आणि लक्ष्मी-गणपतीच्या मूर्ती किंवा प्रतिमा.
रांगोळीचे रंग आणि प्रवेशद्वारासाठी ठरवलेली रचना.
मेंदी आणि केसांची निगा आज रात्रीच, रूप चौदसच्या भावनेने.
रेशमाची निगा: ठेवणीतली रेशमी साडी काढणार असाल, तर तिला काही तास हवा द्या; कसे करावे ते आमच्या रेशमी साडी निगा मार्गदर्शिकेत सांगितले आहे.

सुरक्षिततेची आठवण

पणत्या आणि फटाक्यांजवळ ओढण्या आणि पदर पिनने लावून ठेवा.
सुती आणि रेशमी कपड्यांना प्राधान्य द्या; सिंथेटिक कपडे ठिणगी पडल्यास वितळू शकतात.
मुले फटाके फोडत असताना जवळ पाण्याची बादली किंवा वाळू ठेवा.

भारतभरातील या दिवसाची मिठाई आणि फराळ

दिवाळीची अर्धी मजा खाण्यातच असते, आणि बहुतेक घरांत सणाचा स्वयंपाक याच दिवशी पूर्ण होतो:

महाराष्ट्र: फराळ, म्हणजे चकली, करंजी, शंकरपाळी, अनारसे, बेसन लाडू आणि चिवडा यांचे दिवाळीचे ताट, जे पहाटेच्या अभ्यंगस्नानानंतर दिले जाते.
गुजरात: मठिया, चोळाफळी, घुघरा आणि मोहनथाळ; अनेक घरांत काळी चौदसच्या संध्याकाळच्या विधीसाठी वडेही केले जातात.
तमिळनाडू आणि कर्नाटक: मुरुक्कू, अथिरसम, म्हैसूर पाक आणि तेलाच्या स्नानानंतर खाल्ला जाणारा दीपावली लेहियम, म्हणजे पचनास मदत करणारी औषधी वनस्पतींची पेस्ट.
उत्तर भारत: गुजिया, काजू कतली आणि बेसन लाडू; शेजारी आणि नातेवाइकांकडे मिठाई पाठवली जाते.

मराठी घरांत फराळाचे ताट शेजाऱ्यांकडे पाठवण्याची आणि त्यांच्याकडून आलेल्या फराळाची चव घेण्याची गोड देवाणघेवाण याच दिवसापासून सुरू होते.

टाळायच्या छोट्या चुका

सकाळच्या तेलाच्या स्नानाच्या विधींसाठी सर्वात भरजरी रेशमी साडी नेसणे; तेल आणि हळदीचे डाग रेशमावरून काढणे कठीण असते.
पणत्यांचे तेल आणि फटाके साडीच्या निऱ्या आणि ओढण्यांजवळ ठेवणे.
ब्युटी पार्लरची वेळ रविवार दुपारी ठेवणे, जेव्हा लक्ष्मीपूजनाची तयारी शिगेला पोहोचलेली असते; ते काम आजच उरका.

दिवाळीच्या आदल्या दिवशीसाठी रांगोळीच्या कल्पना

दुसऱ्या रात्री लक्ष्मीचे स्वागत करणारी रांगोळी बहुतेक कुटुंबे काळी चौदसच्या संध्याकाळीच काढतात. चार सोप्या कल्पना:

लक्ष्मीची पावले: दारापासून देवघराकडे जाणारी लहान पांढरी पावले, हे देवीचे पारंपरिक स्वागत आहे.
पणत्यांचे वर्तुळ: लाल, पिवळ्या आणि केशरी रंगातील गोल रांगोळी आणि तिच्याभोवती लहान पणत्यांचे कडे; साधी आणि रात्री फोटोमध्ये अतिशय सुंदर दिसणारी.
फुलांची रांगोळी: झेंडूच्या आणि गुलाबाच्या पाकळ्या व आंब्याची पाने; साडीला किंवा जमिनीला डाग लागण्याची भीती नाही.
ठिपक्यांची (कोलम) रचना: दक्षिण भारतीय शैली, ठिपक्यांच्या जाळीभोवती तांदळाच्या पिठाने काढलेली. महाराष्ट्रातील ठिपक्यांची रांगोळीही याच प्रकारची असते.

रांगोळी आरामदायक कपड्यांत काढा आणि नंतर कपडे बदला, कारण रांगोळीची पूड रेशमाला चिकटते.

परदेशात साजरा करताना

भारताबाहेर चतुर्दशी तिथीची सुरुवात आणि शेवट स्थानिक वेळेनुसार वेगळे असू शकतात. अमेरिका, ब्रिटन, कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलियातील कुटुंबे अनेकदा तिथीच्या सर्वात जवळच्या शनिवार-रविवारच्या सकाळी तेलाचे स्नान करतात आणि संध्याकाळी छोटा दिवा लावून प्रार्थना करतात. नेमक्या वेळांसाठी आपल्या शहरानुसार असलेले पंचांग वापरा. परदेशातील अनेक मराठी मंडळे या आठवड्यात एकत्र फराळ आणि दिवाळी पहाट कार्यक्रमही आयोजित करतात.

दिवाळी सीझन २०२६ कॅलेंडर

दिवाळी २०२६ कॅलेंडर: धनत्रयोदशी ते देव दिवाळीपर्यंत सर्व सणांच्या तारखा

शुक्र, ६ नोव्हेंबर	धनत्रयोदशी (धनतेरस)
शनि, ७ नोव्हेंबर (रात्री)	काळी चौदस / नरक चतुर्दशी (तुम्ही येथे आहात)
रवि, ८ नोव्हेंबर	दिवाळी (लक्ष्मीपूजन)
मंगळ, १० नोव्हेंबर	गुजराती नववर्ष (बेसतू वरस)
बुध, ११ नोव्हेंबर	भाऊबीज
शनि, १४ नोव्हेंबर	लाभ पंचमी
१३ – १६ नोव्हेंबर	छठ पूजा
शुक्र, २० नोव्हेंबर	प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी / तुळशी विवाह
मंगळ, २४ नोव्हेंबर	देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा)

तारखा भारतानुसार आहेत; काही सण इतर शहरांत किंवा परदेशात एक दिवस पुढे-मागे असू शकतात, म्हणून स्थानिक पंचांग पाहा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

२०२६ मध्ये काळी चौदस कधी आहे?

काळी चौदसची रात्रीची पूजा शनिवार, ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी, म्हणजे दिवाळीच्या आदल्या रात्री आहे. नरक चतुर्दशीचे तेलाचे स्नान (अभ्यंगस्नान) रविवार, ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सूर्योदयापूर्वी आहे.

काळी चौदस आणि नरक चतुर्दशी एकच आहेत का?

दोन्ही एकाच चतुर्दशी तिथीला येतात, पण त्यांचे विधी वेगवेगळे आहेत. मुख्यतः गुजरातमध्ये पाळली जाणारी काळी चौदस महाकाली आणि हनुमानाच्या रात्रीच्या पूजेवर केंद्रित असते; नरक चतुर्दशी श्रीकृष्णाच्या नरकासुरावरील विजयावर आणि पहाटेच्या तेलाच्या स्नानावर केंद्रित असते.

नरक चतुर्दशीला छोटी दिवाळी का म्हणतात?

हा दिवाळीच्या मुख्य लक्ष्मीपूजनाच्या आदला दिवस आहे, म्हणून उत्तर भारतात याला छोटी दिवाळी म्हणतात. कुटुंबे संध्याकाळी काही पणत्या लावतात आणि आपली तयारी पूर्ण करतात.

रूप चौदस म्हणजे काय?

रूप चौदस हे या दिवसाचे राजस्थानी नाव आहे, रूप म्हणजे सौंदर्य. लक्ष्मीपूजनासाठी उत्तम दिसावे म्हणून महिला उटणे, मेंदी आणि केसांना तेल लावतात आणि विश्रांती घेतात.

अभ्यंगस्नान म्हणजे काय?

नरक चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी केले जाणारे हे विधिवत तेलाचे स्नान आहे. आधी कोमट तेलाने अंगाला मालिश केली जाते, नंतर उटणे लावून स्नान केले जाते; हे शुद्धीचे प्रतीक आहे.

दक्षिण भारतात नरक चतुर्दशीलाच दीपावली का साजरी होते?

तमिळनाडू आणि दक्षिण भारताच्या बहुतांश भागांत मुख्य दीपावली उत्सव श्रीकृष्णाच्या नरकासुरावरील विजयाचा असतो, म्हणून तो नरक चतुर्दशीच्या सकाळी तेलाचे स्नान, नवे कपडे आणि फटाक्यांसह साजरा केला जातो.

काळी चौदसला काय नेसावे?

सकाळच्या विधींसाठी स्वच्छ आरामदायक कपडे, मंदिर दर्शनासाठी सुती किंवा सिल्क-कॉटन साडी किंवा सूट, आणि संध्याकाळच्या पत्त्यांच्या पार्टीसाठी किंवा भेटीगाठींसाठी उठावदार बांधणी, ऑर्गेन्झा किंवा अनारकली.

काळी चौदसला कोणत्या देवतेची पूजा केली जाते?

काळी चौदसच्या रात्री, विशेषतः गुजरातमध्ये, संरक्षणासाठी आणि नकारात्मकता दूर करण्यासाठी देवी महाकाली आणि भगवान हनुमान यांची पूजा केली जाते.

तेलाचे स्नान त्याऐवजी शनिवारी करता येईल का?

परंपरेनुसार तेलाचे स्नान चतुर्दशी तिथीत सूर्योदयापूर्वी करायचे असते, म्हणजे २०२६ मध्ये भारतात रविवार, ८ नोव्हेंबर. वेळ ठिकाणानुसार बदलते, म्हणून आपले स्थानिक पंचांग पाहा.

पणत्या आणि फटाक्यांजवळ रेशमी कपडे घालणे सुरक्षित आहे का?

शुद्ध रेशीम आणि सुती कपडे सिंथेटिकपेक्षा सुरक्षित आहेत, कारण सिंथेटिक कपडे ठिणगी पडल्यास वितळू शकतात. तरीही सैल पदर आणि ओढण्या पिनने लावून ठेवा आणि फटाक्यांपासून अंतर राखा.

काळी चौदसनंतर कोणते सण येतात?

रविवार, ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी दिवाळीचे लक्ष्मीपूजन, त्यानंतर मंगळवार, १० नोव्हेंबरला गुजराती नववर्ष (बेसतू वरस) आणि गोवर्धन पूजा, आणि बुधवार, ११ नोव्हेंबरला भाऊबीज.