देव दिवाळी २०२६: तारीख, वाराणसी घाट, विधी आणि पोशाख

देव दिवाळी २०२६, म्हणजेच "देवांची दिवाळी", मंगळवार, २४ नोव्हेंबर रोजी, कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला (कार्तिक पौर्णिमा) आहे. या संध्याकाळी वाराणसीचे घाट गंगेच्या काठावर लाखो मातीच्या पणत्यांनी उजळून निघतात; हे भारतातील सर्वात सुंदर दृश्यांपैकी एक आहे.

धनत्रयोदशीपासून सुरू झालेला सणांचा हंगाम देव दिवाळीने पूर्ण होतो. ती दिवाळीनंतर पंधरा दिवसांनी येते, आणि हीच पौर्णिमा अनेक परंपरांसाठी पवित्र आहे: शीख बांधव गुरु नानक जयंती (गुरुपर्व) साजरी करतात, महाराष्ट्रात त्रिपुरारी पौर्णिमा साजरी होते, ओडिशात बोइता बंदनासाठी कागदी होड्या सोडल्या जातात, राजस्थानमधील पुष्कर जत्रा शिगेला पोहोचते, आणि जैन यात्रेकरू गुजरातमधील पालिताणा येथे शत्रुंजय यात्रा सुरू करतात. महाराष्ट्रात या संध्याकाळी मंदिरांच्या दीपमाळा उजळतात आणि घरोघरी त्रिपुरवाती लावल्या जातात, त्यामुळे मराठी कुटुंबांसाठीही ही पौर्णिमा तितकीच तेजस्वी असते.

थोडक्यात उत्तरे:

तारीख: मंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६ (कार्तिक पौर्णिमा).
पौर्णिमा तिथी: २३ नोव्हेंबर रोजी रात्री साधारण ११:४२ पासून २४ नोव्हेंबर रोजी रात्री साधारण ८:२३ पर्यंत (अंदाजे वेळ; आपल्या शहराचे पंचांग पाहा).
दीप प्रज्वलनासाठी प्रदोष काळ: साधारण संध्याकाळी ५:०९ ते ७:५४ (अंदाजे वेळ; स्थानिक पंचांग पाहा).
सर्वात भव्य उत्सव कुठे: वाराणसीचे घाट, रविदास घाटापासून राजघाटापर्यंत.
काय परिधान करावे: संध्याकाळच्या आरतीसाठी बनारसी सिल्क किंवा चंदेरी साडी; नोव्हेंबरच्या संध्याकाळी नदीकाठी गारवा असल्याने उबदार कपडेही सोबत ठेवा.

देव का उत्सव साजरा करतात: देव दिवाळीची कथा

पुराणांनुसार तीन असुर बंधूंनी तीन उडती नगरे (त्रिपुर) बांधली होती, आणि त्यांना असा वर मिळाला होता की ही तिन्ही नगरे एका रेषेत आल्यावर एकाच बाणाने नष्ट झाली तरच त्यांचा नाश होईल. ते उन्मत्त झाले आणि देवांना त्रास देऊ लागले. कार्तिक पौर्णिमेला भगवान शंकरांनी त्रिपुरारी रूपात एकाच बाणाने तिन्ही नगरे नष्ट केली. देव काशीत गंगेच्या काठावर उतरले आणि पणत्या लावून त्यांनी हा विजय साजरा केला; म्हणूनच या दिवसाला देव दीपावली, म्हणजे देवांचा दीपोत्सव, असे म्हणतात.

काही परंपरांमध्ये कार्तिक पौर्णिमेचा संबंध भगवान विष्णूंच्या मत्स्य अवताराशीही जोडला जातो, आणि संपूर्ण कार्तिक महिना नदीस्नान, दीपदान आणि दानधर्मासाठी विशेष पवित्र मानला जातो. महाराष्ट्रात याच कथेमुळे या पौर्णिमेला "त्रिपुरारी पौर्णिमा" म्हणतात, आणि शिवमंदिरांत या दिवशी विशेष पूजा व दीपोत्सव होतो.

वाराणसीतील देव दिवाळी: तुम्हाला काय पाहायला मिळेल

प्रत्येक घाटावर पणत्या: स्वयंसेवक, कुटुंबे आणि मंदिरे संध्याकाळी घाटांच्या पायऱ्यांवर लाखो पणत्या लावतात.
गंगा आरती: दशाश्वमेध घाटावरील भव्य आरती हे मुख्य आकर्षण असते, ज्यात पुरोहित, दिवे, शंखनाद आणि मंत्रघोष असतो.
कार्तिक स्नान: भाविक पहाटेपासून गंगेत पवित्र स्नान करतात.
दीपदान: पणत्या आणि फुले ठेवलेल्या पानांच्या छोट्या द्रोणांच्या होड्या नदीत सोडल्या जातात.
आतषबाजी आणि रोषणाई: नदीकाठच्या इमारतींवर आणि मंदिरांवर; काही वर्षी सांस्कृतिक कार्यक्रमही होतात.

पर्यटकांसाठी व्यावहारिक मार्गदर्शन

टीप	का
हॉटेल आणि होड्यांचे बुकिंग आठवडे आधी करा	घाटांजवळच्या खोल्या आणि नौकाविहार लवकर संपतात
दुपार उलटेपर्यंत घाटांवर पोहोचा	रस्ते वाहनांसाठी बंद होतात आणि संध्याकाळपूर्वी गर्दी झपाट्याने वाढते
शक्य असल्यास होडीतून पाहा	पणत्यांनी उजळलेल्या संपूर्ण नदीकाठाचे सर्वोत्तम दृश्य
कुटुंबासोबत असाल तर शांत घाट निवडा	दशाश्वमेधपेक्षा अस्सी, केदार किंवा राजघाट अधिक सोयीचे ठरू शकतात
फोन आणि मौल्यवान वस्तू सुरक्षित ठेवा	प्रचंड गर्दी असते
हलकी शाल सोबत ठेवा	नोव्हेंबरच्या अखेरीस नदीकाठच्या संध्याकाळी गारवा असतो

वाराणसीतील देव दिवाळीसाठी एका दिवसाचे नियोजन

सूर्योदयापूर्वी: एखाद्या घाटावर कार्तिक स्नानात सहभागी व्हा, किंवा सकाळचे विधी आणि नदीवरचा सूर्योदय नुसता पाहा.
सकाळी: काशी विश्वनाथाचे दर्शन; रांगा असतात, म्हणून लवकर जा आणि सोबत कमी सामान ठेवा.
उशिरा सकाळी: जुन्या गल्ल्यांमधून फेरफटका; हातमाग प्रत्यक्ष चालताना पाहण्यासाठी एखाद्या बनारसी विणकाम कार्यशाळेला भेट द्या.
दुपारी: विश्रांती घ्या, आणि मग साधारण दुपारी ३:००–४:०० पर्यंत आपल्या निवडलेल्या घाटावर किंवा होडीच्या ठिकाणी पोहोचा.
संध्याकाळी: घाटांवर पणत्या लावल्या जातात; नदीकाठ उजळत असताना नौकाविहार करा.
रात्री: गंगा आरती आणि आतषबाजी; गर्दीसोबत नव्हे, तर गर्दी ओसरल्यानंतर थोड्या वेळाने निघा.

बनारसी विणकाम कार्यशाळेत जाताना विणकरांची परवानगी घेऊनच फोटो काढा, आणि शक्य असल्यास थेट विणकरांकडून खरेदी करा; त्यामुळे या कलेला थेट आधार मिळतो.

वाराणसीत चाखायलाच हवेत असे पदार्थ

कचोरी-भाजी आणि जिलेबी: नाश्त्यासाठी, बनारसचा खास क्लासिक बेत.
टमाटर चाट: शहराचे प्रसिद्ध आंबट-चटपटीत टोमॅटो चाट.
मलइयो: हिवाळ्यातील सकाळी मिळणारा केशरयुक्त दुधाचा हलका फेस.
बनारसी पान: रात्रीच्या जेवणानंतर.
कुल्हडमधील लस्सी: दाट आणि वर साय घातलेली.

कार्तिक पौर्णिमेचा उपवास असल्यास घाटांजवळ फळे, दूध आणि साबुदाण्याचे पदार्थ सहज मिळतात.

कार्तिक महिना इतका पवित्र का मानला जातो

दिवाळी ज्या महिन्यात येते तो कार्तिक महिना हिंदू वर्षातील सर्वात पवित्र महिन्यांपैकी एक मानला जातो. संपूर्ण महिनाभर अनेक भाविक सूर्योदयापूर्वी स्नान करतात, दररोज संध्याकाळी दिवा लावतात (कार्तिक दीपदान), भगवान विष्णू आणि तुळशीची पूजा करतात, आणि दानधर्म करतात. कार्तिकाच्या शेवटच्या दिवशी येणारी देव दिवाळी म्हणजे शरद पौर्णिमेच्या सुमारास सुरू होऊन दिवाळीपर्यंत वाढत गेलेल्या दीपोत्सवाच्या महिन्याचा भव्य समारोप होय. महाराष्ट्रात याच महिन्यात पहाटे काकड आरती होते, आणि अनेक गावांत कार्तिक स्नानासाठी स्त्रिया पहाटे नदीवर जातात.

पणत्यांनी उजळलेल्या घाटांच्या फोटोग्राफीसाठी टिप्स

ब्लू अवरमध्ये फोटो काढा, म्हणजे सूर्यास्तानंतर लगेच, जेव्हा आकाशात अजून रंग असतो आणि पणत्या चमकत असतात.
फोन स्थिर ठेवा: कठड्यावर किंवा होडीच्या कडेवर टेकवून, आणि नाईट मोड वापरा.
फ्लॅश बंद ठेवा; त्यामुळे पणत्यांचा प्रकाश फिका पडतो आणि आरतीदरम्यान इतरांना त्रास होतो.
पोर्ट्रेटसाठी पणत्यांकडे तोंड करून उभे राहा, म्हणजे त्यांचा उबदार प्रकाश चेहऱ्यावर पडेल; जरीची साडी हा प्रकाश सुंदरपणे पकडते.

गर्दीत फोटो काढताना पायऱ्यांच्या मधोमध थांबू नका; बाजूला सरकून उभे राहा, म्हणजे इतरांचा मार्ग अडणार नाही. आरतीच्या वेळी पुरोहित किंवा भाविकांचे जवळून फोटो घेण्यापूर्वी शक्यतो त्यांची परवानगी घ्या, आणि घाईत पाण्याच्या कडेला जाऊन धोका पत्करू नका; एखादा चांगला फोटो कोणत्याही सुरक्षिततेपेक्षा मोठा नसतो.

देव दिवाळीला काय करावे आणि काय टाळावे

करा	टाळा
पाणी, शाल आणि छोटा टॉर्च सोबत ठेवा	पाण्याजवळच्या गर्दीच्या पायऱ्यांवर धक्काबुक्की करत पुढे जाणे
आरतीचा आदर राखा: शांत राहा, फोन सायलेंटवर ठेवा	आरतीदरम्यान फ्लॅश वापरणे
पानांच्या द्रोणांमधून पणत्या सोडा	प्लास्टिक किंवा थर्माकोल पाण्यात सोडणे
मुलांना जवळ ठेवा आणि त्यांच्या खिशात ओळखपत्र ठेवा	मुलांना घाटांच्या कडेजवळ जाऊ देणे

कार्तिक पौर्णिमेला साजरे होणारे इतर उत्सव

उत्सव	कुठे	काय केले जाते
गुरु नानक जयंती (गुरुपर्व)	संपूर्ण भारतात आणि जगभरात	गुरुद्वारांमध्ये प्रभातफेरी, अखंड पाठ, कीर्तन आणि लंगर
त्रिपुरारी पौर्णिमा	महाराष्ट्र	मंदिरांच्या दीपमाळांवर आणि घरांभोवती दिवे
बोइता बंदना	ओडिशा	कलिंगच्या सागरी व्यापाऱ्यांच्या स्मरणार्थ कागदाच्या आणि केळीच्या सालीच्या होड्या सोडल्या जातात; कटकमध्ये बाली जात्रा
पुष्कर जत्रा	राजस्थान	प्रसिद्ध उंटांची जत्रा आणि पुष्कर सरोवरात पवित्र स्नान
शत्रुंजय यात्रा	पालिताणा, गुजरात	चातुर्मासानंतर जैन यात्रेकरू शत्रुंजय मंदिरांची चढाई सुरू करतात
कार्तिगई दीपम	तमिळनाडू	याच हंगामातील दीपोत्सव; त्याची तारीख तमिळ दिनदर्शिकेनुसार ठरते, म्हणून स्थानिक माहिती तपासा

घरी देव दिवाळी कशी साजरी करावी

पहाटे लवकर स्नान करा, शक्य असल्यास नदीत, किंवा अंघोळीच्या पाण्यात गंगाजलाचे काही थेंब घालून.
पणत्या लावा: संध्याकाळी प्रवेशद्वारावर, तुळशीजवळ, विहिरीजवळ किंवा पाण्याच्या ठिकाणी, आणि गच्चीवर.
दीपदान करा: जवळ नदी किंवा तलाव असेल आणि ते सुरक्षित असेल तर त्यात पणती सोडा.
भगवान शंकर आणि भगवान विष्णूंची पूजा करा, आणि सत्यनारायणाची कथा वाचा; अनेक कुटुंबे पौर्णिमेला ही कथा करतात.
दान करा: हिवाळा सुरू होत असताना अन्न, कपडे, पणत्या किंवा ब्लँकेट.

महाराष्ट्रातील अनेक घरांत या दिवशी त्रिपुरवात, म्हणजे वातींचा मोठा दिवा, तुळशीजवळ किंवा देवघरात लावला जातो; आपल्या घरच्या परंपरेनुसार हा दिवा लावता येईल.

देव दिवाळीला काय परिधान करावे

देव दिवाळी हा पाण्याच्या काठी साजरा होणारा संध्याकाळचा दीपोत्सव आहे, आणि हवामानात गारवा येऊ लागलेला असतो. पणत्यांच्या प्रकाशात खुलून दिसणारे आणि पुरेसे उबदार ठेवणारे कापड निवडा.

प्रसंग	पोशाखाची कल्पना	का
वाराणसीतील संध्याकाळची गंगा आरती	सोनेरी, लाल किंवा हस्तिदंती रंगाची बनारसी सिल्क किंवा बनारसी टिश्यू साडी	बनारसमध्येच बनारसी साडी नेसणे हा खास अनुभव असतो, आणि पणत्यांच्या प्रकाशात जरी सुंदर झळकते
नौकाविहार किंवा घाटांवर बराच वेळ	चंदेरी किंवा कॉटन-सिल्क साडी किंवा कुर्ता सेट, सोबत शाल	चालायला हलके, आणि नदीवरच्या गार वाऱ्यासाठी थरांचे कपडे
गुरुद्वारा भेट (गुरु नानक जयंती)	डोके झाकण्यासाठी दुपट्ट्यासह सलवार सूट	मर्यादशील आणि आदरपूर्ण; लंगरसाठी जमिनीवर बसणे सोपे
घरी पूजा आणि दीपप्रज्वलन	पांढऱ्या, हस्तिदंती किंवा पिवळ्या रंगाची सिल्क-कॉटन साडी	पौर्णिमेच्या संध्याकाळसाठी शांत आणि सणासुदीचा लूक
मुली आणि किशोरवयीन	जॅकेट किंवा शालीसह हलका लेहेंगा किंवा अनारकली	फोटोंसाठी सुंदर, संध्याकाळसाठी उबदार

महाराष्ट्रात त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या दीपोत्सवासाठी हलकी पैठणी किंवा नारायणपेठ साडीही छान दिसते. खरी बनारसी साडी आणि पॉवरलूमवरील नक्कल यांतील फरक कसा ओळखावा हे आमच्या अस्सल रेशीम ओळख मार्गदर्शक मध्ये जाणून घ्या, आणि या प्रदेशातील विणींबद्दल आमच्या उत्तर भारतीय वस्त्र पेज वर वाचा.

उघड्या ज्योती आणि पाण्याजवळ सुरक्षितता

पणत्या लावताना किंवा दिवे पाण्यात सोडताना पदर आणि दुपट्टे पिनने नीट बसवा.
रेशीम आणि सुती कापडाला प्राधान्य द्या; ठिणगी पडल्यास सिंथेटिक कापड वितळू शकते.
पकड असलेली पादत्राणे घाला; घाटांच्या पायऱ्या ओल्या आणि निसरड्या असू शकतात.

कार्तिक पौर्णिमेसाठी दानाच्या कल्पना

दान हे कार्तिक पौर्णिमेचे केंद्रस्थान आहे. हिवाळा सुरू होत असताना काही सोप्या, उपयोगी कल्पना:

उघड्यावर झोपणाऱ्या लोकांसाठी ब्लँकेट किंवा शाली.
लंगर, मंदिराचे स्वयंपाकघर किंवा निवारागृहासाठी अन्नधान्य.
स्थानिक मंदिरासाठी पणत्या, तेल आणि वाती.
मुलांसाठी उबदार कपडे, किंवा तुमच्या घरी काम करणाऱ्या स्त्रियांसाठी हातमागाच्या साड्या.

परदेशात देव दिवाळी साजरी करणे

भारताबाहेर कुटुंबे बाल्कनीत किंवा दारात पणत्या लावून, शंकर किंवा विष्णूंची छोटी पूजा करून, आणि स्थानिक गुरुद्वारातील गुरु नानक जयंतीच्या उत्सवात सहभागी होऊन कार्तिक पौर्णिमा साजरी करतात. काही हिंदू मंदिरे जवळच्या शनिवार-रविवारी दीपप्रज्वलनाची संध्याकाळ आयोजित करतात. तुमच्या टाइम झोननुसार पौर्णिमा वेगळ्या तारखेला येऊ शकते, म्हणून आपल्या शहराचे पंचांग पाहा. अपार्टमेंटमध्ये उघड्या ज्योतीवर निर्बंध असल्यास एलईडी पणत्या वापरणे हा सुरक्षित पर्याय आहे.

सणांच्या हंगामाचा समारोप

धनत्रयोदशीच्या खरेदीपासून दिवाळीच्या पणत्या, गुजराती नववर्ष, भाऊबीज, छठ, लाभ पंचमी आणि तुळशी विवाहापर्यंतच्या सणांच्या दीर्घ पंधरवड्याचा शेवट देव दिवाळीने होतो. या संपूर्ण काळात साथ दिलेल्या कपड्यांची काळजी घेण्याचीही हीच योग्य वेळ आहे: रेशमी साड्या हवेवर ठेवा, डाग लवकर काढा, आणि मलमलमध्ये घडी करून ठेवा. आमच्या सिल्क साडी केअर मार्गदर्शक मध्ये प्रत्येक टप्पा समजावून सांगितला आहे, म्हणजे नुकत्याच सुरू झालेल्या लग्नसराईसाठी तुमच्या साड्या तयार राहतील.

दिवाळी सीझन २०२६ कॅलेंडर

दिवाळी २०२६ कॅलेंडर: धनत्रयोदशी ते देव दिवाळीपर्यंत सर्व सणांच्या तारखा

शुक्र, ६ नोव्हेंबर	धनत्रयोदशी (धनतेरस)
शनि, ७ नोव्हेंबर (रात्री)	काळी चौदस / नरक चतुर्दशी
रवि, ८ नोव्हेंबर	दिवाळी (लक्ष्मीपूजन)
मंगळ, १० नोव्हेंबर	गुजराती नववर्ष (बेसतू वरस)
बुध, ११ नोव्हेंबर	भाऊबीज
शनि, १४ नोव्हेंबर	लाभ पंचमी
१३ – १६ नोव्हेंबर	छठ पूजा
शुक्र, २० नोव्हेंबर	प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी / तुळशी विवाह
मंगळ, २४ नोव्हेंबर	देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा) (तुम्ही येथे आहात)

तारखा भारतानुसार आहेत; काही सण इतर शहरांत किंवा परदेशात एक दिवस पुढे-मागे असू शकतात, म्हणून स्थानिक पंचांग पाहा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

२०२६ मध्ये देव दिवाळी कधी आहे?

देव दिवाळी मंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी, म्हणजे कार्तिक पौर्णिमेला, दिवाळीनंतर पंधरा दिवसांनी आहे.

देव दिवाळी का साजरी केली जाते?

भगवान शंकरांनी त्रिपुरासुरावर मिळवलेल्या विजयाचा हा उत्सव आहे. देव काशीत गंगेच्या काठी उतरले आणि त्यांनी पणत्या लावल्या, अशी श्रद्धा आहे; म्हणून या दिवसाला देवांची दिवाळी म्हणतात.

२०२६ मध्ये देव दिवाळीचा मुहूर्त काय आहे?

दीप प्रज्वलनासाठी प्रदोष काळ साधारण संध्याकाळी ५:०९ ते ७:५४ आहे, आणि पौर्णिमा तिथी २३ नोव्हेंबर रोजी रात्री साधारण ११:४२ पासून २४ नोव्हेंबर रोजी रात्री ८:२३ पर्यंत आहे. वेळा अंदाजे आहेत; आपल्या शहराचे पंचांग पाहा.

देव दिवाळी कुठे साजरी केली जाते?

वाराणसीच्या घाटांवर ती सर्वात भव्यपणे साजरी होते, जिथे गंगेच्या काठावर लाखो पणत्या लावल्या जातात. कार्तिक पौर्णिमा संपूर्ण भारतात दिवे आणि पवित्र स्नानाने साजरी होते.

गुरु नानक जयंती आणि देव दिवाळी एकाच दिवशी आहेत का?

होय. गुरु नानक जयंती (गुरुपर्व) कार्तिक पौर्णिमेला साजरी होते, जी मंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे.

दिवाळी आणि देव दिवाळी यांत काय फरक आहे?

दिवाळी कार्तिक अमावास्येला लक्ष्मीपूजनाने साजरी होते. देव दिवाळी पंधरा दिवसांनी कार्तिक पौर्णिमेला येते आणि शंकरांच्या विजयाचा देवांनी केलेला उत्सव त्यात साजरा होतो.

वाराणसीतील देव दिवाळीला काय परिधान करावे?

संध्याकाळच्या आरतीसाठी बनारसी सिल्क किंवा चंदेरी साडी, किंवा घाटांवर बराच वेळ घालवण्यासाठी आरामदायक कुर्ता सेट; सोबत नदीवरच्या गार वाऱ्यासाठी शाल आणि चांगली पकड असलेली पादत्राणे.

वाराणसीत देव दिवाळी कशी पाहावी?

हॉटेल आणि नौकाविहाराचे बुकिंग आठवडे आधी करा, दुपार उलटेपर्यंत घाटांवर पोहोचा, आणि सर्वोत्तम दृश्यासाठी होडीतून पाहा. कुटुंबासोबत असाल तर अस्सी किंवा राजघाटसारखे शांत घाट सोयीचे ठरतात.

कार्तिक पौर्णिमेचे दीपदान म्हणजे काय?

दीपदान म्हणजे अर्पण म्हणून नदी किंवा तलावात पणती सोडणे, बहुधा फुलांसह पानांच्या छोट्या द्रोणात. हा कार्तिक पौर्णिमा आणि देव दिवाळीचा मुख्य विधी आहे.

त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे काय?

त्रिपुरारी (त्रिपुरी) पौर्णिमा हे कार्तिक पौर्णिमेचे मराठी नाव आहे; या दिवशी शंकरांच्या त्रिपुरासुरावरील विजयाच्या स्मरणार्थ मंदिरांच्या दीपमाळा उजळल्या जातात.

देव दिवाळीपूर्वी कोणते सण येतात?

धनत्रयोदशी, काळी चौदस, दिवाळी, गुजराती नववर्ष, भाऊबीज, छठ पूजा, लाभ पंचमी आणि प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी व तुळशी विवाह, हे सर्व नोव्हेंबर २०२६ मध्ये.