GI ટેગ સાડીઓની યાદી ખરેખર તો જગ્યાઓની યાદી છે: તેમાંની દરેક સાડી કાયદેસર રીતે એ શહેર કે વિસ્તાર સાથે જોડાયેલી છે જ્યાં તે પેઢીઓથી વણાય છે, જેમ કે બનારસ, કાંચીપુરમ, પૈઠણ કે આપણું પાટણ. ભૌગોલિક સંકેત (Geographical Indication કે GI) ભારતના GI કાયદા, 1999 હેઠળ ચેન્નઈની GI રજિસ્ટ્રીમાં નોંધાય છે, અને એ જ વિસ્તારના જે ઉત્પાદકો નોંધાયેલી પદ્ધતિ પાળે છે તેઓ જ એ નામે વેચી શકે છે.
ઝટપટ જવાબ:
- GI ટેગનો અર્થ: નામ (જેમ કે "Kancheepuram Silk") ફક્ત એ જ વસ્તુઓ માટે સુરક્ષિત છે જે નક્કી વિસ્તારમાં, નોંધાયેલા ઉત્પાદકોએ, નોંધાયેલા વર્ણન મુજબ બનાવી હોય.
- જાણીતી GI સાડીઓ: બનારસ બ્રોકેડ્સ એન્ડ સાડીઝ, કાંચીપુરમ સિલ્ક, પોચમપલ્લી ઇકત, ચંદેરી, મહેશ્વરી, પૈઠણી, પાટણ પટોળા, બાલુચરી, સંબલપુરી બંધા, મૈસૂર સિલ્ક અને આસામનું મુગા સિલ્ક.
- કેટલી છે: સોથી વધુ હેન્ડલૂમ પ્રોડક્ટ નોંધાયેલી છે અને દર વર્ષે નવી ઉમેરાય છે, એટલે કોઈ પણ નક્કી સંખ્યા જલદી જૂની થઈ જાય છે.
- GI શુદ્ધતાની કસોટી નથી: તે જગ્યા અને પદ્ધતિનું રક્ષણ કરે છે. સિલ્કની શુદ્ધતા માટે સિલ્ક માર્ક જુઓ, અને હાથવણાટ માટે હેન્ડલૂમ માર્ક કે ઇન્ડિયા હેન્ડલૂમ બ્રાન્ડ.
- કેવી રીતે ચકાસવું: પૂછો કે વણકર કે વેપારી નોંધાયેલા ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર છે કે નહીં, ipindia.gov.in પર સત્તાવાર GI રજિસ્ટર જુઓ, દરેક લેબલ વાંચો અને પૂરું બિલ લો.
- GI સાડીઓ મોંઘી કેમ: તે મોટા ભાગે હાથે વણાય છે, બનતા સમય લાગે છે અને એક જ વિસ્તારના મર્યાદિત વણકરો તેને બનાવે છે.
આ ગાઇડમાં તમે જાણશો કે GI ટેગ શું વચન આપે છે અને શું નહીં, ખાતરીપૂર્વક નોંધાયેલી GI સાડીઓનું રાજ્યવાર ટેબલ, GI વિ. સિલ્ક માર્ક વિ. હેન્ડલૂમ માર્ક, અને અસલી સાડી ખરીદવાની સરળ ચેકલિસ્ટ.
સાડી પર GI ટેગ એટલે શું, અને શું નથી?
ભૌગોલિક સંકેત એવું ચિહ્ન છે જે ચોક્કસ જગ્યાએથી આવતી અને એ જગ્યાને કારણે જ જેની ગુણવત્તા કે ઓળખ બની હોય એવી વસ્તુઓ પર વપરાય છે. ભારતમાં તે ભૌગોલિક સંકેત માલ (નોંધણી અને સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1999 હેઠળ મળે છે, જે સપ્ટેમ્બર 2003માં અમલમાં આવ્યો. તેનું રજિસ્ટર ચેન્નઈની GI રજિસ્ટ્રી રાખે છે, જે ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી ઇન્ડિયા (પેટન્ટ, ડિઝાઇન અને ટ્રેડ માર્કના કંટ્રોલર જનરલની કચેરી)નો ભાગ છે.
GI ટેગ શું આવરી લે છે
- નામ: બરાબર એ જ નોંધાયેલું નામ, જેમ કે "Banaras Brocades and Sarees" કે "Ilkal Sarees".
- વિસ્તાર: એ જિલ્લા કે નગરો જ્યાં આ પ્રોડક્ટ બનાવી શકાય.
- પદ્ધતિ: નોંધાયેલું વર્ણન, જે મોટા ભાગની સાડી GIમાં હાથસાળ પરનું વણાટ, ખાસ દોરા, મોટિફ અને તકનીકો જણાવે છે.
- ઉપયોગકર્તા: વણકરોની કોઈ સંસ્થા કે મંડળી GI નોંધાવે છે; પછી વ્યક્તિગત વણકરો અને વેપારીઓ ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર તરીકે નોંધાય છે.
GI ટેગ શું નથી કરતો
- તે ગુણવત્તાનો ગ્રેડ નથી. GI સાડી પણ ઢીલી વણાયેલી કે ખરાબ ફિનિશવાળી હોઈ શકે.
- તે દોરાની તપાસ નથી કરતો. "Kancheepuram Silk" સુરક્ષિત નામ છે, પણ દોરો શુદ્ધ મલબરી સિલ્ક છે કે નહીં તે ચકાસવું સિલ્ક માર્કનું કામ છે.
- તે દરેક સાડી પર આપોઆપ છપાતો નથી. ઘણા અસલી વણકરો કોઈ GI લેબલ વગર વેચે છે, અને કેટલીક પ્રોડક્ટનો અલગથી નોંધાયેલો GI લોગો પણ છે જે ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર વાપરી શકે છે.
- તે કાયમ માટે નથી: નોંધણી દસ વર્ષ માટે માન્ય હોય છે અને પછી રિન્યુ કરાવવી પડે છે.
GI ટેગ વણકરો અને ખરીદદારોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે છે?
દરેક જાણીતા વણાટની નકલ બને છે. દૂરની મિલોમાં બનેલી પાવરલૂમ "બનારસી" સાડીઓ અને પોલિએસ્ટર પર છાપેલી "પટોળા" ડિઝાઇન એટલા માટે વેચાય છે કે ખરીદદારો આ નામો પર ભરોસો કરે છે. આપણે સુરતમાં રોજ જોઈએ છીએ કે પ્રિન્ટેડ પટોળા ડિઝાઇન કેટલી સસ્તી મળે છે. GI મૂળ સમુદાયને તેની સામે કાનૂની હથિયાર આપે છે.
- વણકરો માટે: વિસ્તારની બહારનું કોઈ, કે નક્કી વર્ણન ન પાળનાર કોઈ, સુરક્ષિત નામે માલ વેચે ત્યારે નોંધાયેલા ઉત્પાદકો પગલાં લઈ શકે છે. નોંધણીથી સરકારી યોજનાઓ, મેળા અને એક્સપોર્ટ પ્રમોશનમાં પણ ક્લસ્ટરનો દાવો મજબૂત બને છે. કાપડ મંત્રાલયે ઘણા હેન્ડલૂમ ક્લસ્ટરોને તેમની પ્રોડક્ટ નોંધાવવાના ખર્ચમાં મદદ કરી છે.
- ખરીદદારો માટે: બિલ પર લખેલા નામનો હવે ચોક્કસ અર્થ છે. જો કોઈ દુકાન તમને બીજા રાજ્યમાં પાવરલૂમ પર વણાયેલી "પૈઠણી" વેચે, તો વેપારી એવા માલ પર નોંધાયેલું GI વાપરે છે જે તેને લાયક નથી.
- કળા માટે: GI લેખિતમાં નોંધે છે કે વણાટની ઓળખ શું છે, એટલે કે તેના મોટિફ, તકનીકો અને દોરા, જેથી આ જ્ઞાન રેકોર્ડ રહે અને સહેલાઈથી નબળું ન પડે.
આ રક્ષણ ત્યારે જ સૌથી સારું કામ કરે છે જ્યારે ખરીદદારો સવાલ પૂછે. ગ્રાહકો ક્યારેય ન પૂછે કે સાડી ક્યાં અને કેવી રીતે વણાઈ, તો કાગળ પરનું GI બહુ કંઈ કરી શકતું નથી.
GI ટેગ સાડીઓની યાદી: જાણીતી GI સાડીઓનું રાજ્યવાર ટેબલ
આ સૌથી જાણીતી GI સાડીઓ છે. નોંધાયેલાં નામ અંગ્રેજીમાં એ જ રીતે લખ્યાં છે જેમ સત્તાવાર રજિસ્ટરમાં છે. નીચેના પ્રાદેશિક વિભાગોમાં રાજ્યવાર વધુ GI હેન્ડલૂમ આપ્યાં છે.
| રાજ્ય | નોંધાયેલું GI નામ | મુખ્ય ખાસિયત | અમારી ગાઇડ |
|---|---|---|---|
| ગુજરાત | Patan Patola (પાટણ પટોળા) | ડબલ ઇકત સિલ્ક: વણાટ પહેલાં તાણો અને વાણો બંને બાંધીને રંગાય છે, એટલે ડિઝાઇન બંને બાજુ સરખી દેખાય છે | પટોળા સાડીની ઓળખ |
| ગુજરાત | Rajkot Patola (રાજકોટ પટોળા) | મોટા ભાગે સિંગલ ઇકત સિલ્ક, પાટણના ડબલ ઇકત કરતાં ઓછી કિંમતે | બાંધણી, લહેરિયા અને પટોળા વચ્ચે ફરક |
| મહારાષ્ટ્ર | Paithani Sarees and Fabrics (પૈઠણી) | ટેપેસ્ટ્રી તકનીકથી વણેલો જરી પાલવ અને બોર્ડર, મોર અને પોપટના મોટિફ | પૈઠણી સાડી ગાઇડ |
| રાજસ્થાન | Kota Doria (કોટા ડોરિયા) | એકદમ હળવું કોટન અને સિલ્ક, ચોરસ "ખત" ચેકવાળું વણાટ | પશ્ચિમ ભારતની સાડીઓ |
| ઉત્તર પ્રદેશ | Banaras Brocades and Sarees (બનારસી) | વણાટમાં જ જરી મોટિફવાળું સિલ્ક બ્રોકેડ, ભારે લગ્નના પાલવ | બનારસી સાડી ખરીદી ગાઇડ |
| મધ્ય પ્રદેશ | Chanderi Sarees (ચંદેરી) | પારદર્શક સિલ્ક-કોટન, નાની જરી બુટ્ટીઓ સાથે | ચંદેરી ફેબ્રિક ગાઇડ |
| મધ્ય પ્રદેશ | Maheshwar Sarees & Fabrics (મહેશ્વરી) | કોટન કે સિલ્ક-કોટન, બંને બાજુ પહેરી શકાય એવી બોર્ડર, નર્મદા કાંઠે વણાય છે | મધ્ય ભારતનાં ફેબ્રિક |
| પશ્ચિમ બંગાળ | Baluchari Saree (બાલુચરી) | પાલવમાં વણેલાં પૌરાણિક અને દરબારી દૃશ્યોવાળું સિલ્ક | પૂર્વ ભારતનાં ફેબ્રિક |
| ઓડિશા | Sambalpuri Bandha Saree & Fabrics (સંબલપુરી) | શંખ, ચક્ર અને ફૂલના મોટિફવાળું બંધા (ઇકત) | પૂર્વ ભારતની સાડીઓ |
| આસામ | Muga Silk of Assam (મુગા સિલ્ક) | કુદરતી સોનેરી જંગલી સિલ્ક, મેખેલા ચાદર અને સાડીઓમાં | મુગા સિલ્ક ગાઇડ |
| તમિલનાડુ | Kancheepuram Silk (કાંજીવરમ) | ભારે મલબરી સિલ્ક, કોન્ટ્રાસ્ટ બોર્ડર જે ઘણી વાર કોરવઈ તકનીકથી જોડાય છે | શુદ્ધ કાંજીવરમની ઓળખ |
| કર્ણાટક | Mysore Silk (મૈસૂર સિલ્ક) | નરમ, ચમકદાર શુદ્ધ સિલ્ક, હળવો ડ્રેપ અને ઝીણી જરી | મૈસૂર સિલ્ક vs કાંજીવરમ |
| કર્ણાટક | Ilkal Sarees (ઇલકલ) | કોટન કે સિલ્ક બોડી, લાલ પાલવ જે ગાંઠ જેવી ઇન્ટરલોકિંગ તકનીકથી જોડાય છે | દક્ષિણ ભારતની સાડીઓ |
| તેલંગાણા | Pochampalli Ikat (પોચમપલ્લી) | કોટન અને સિલ્કમાં ભૌમિતિક ઇકત, ભારતના સૌથી પહેલા નોંધાયેલા GIમાંનું એક | પોચમપલ્લી ઇકત ગાઇડ (અંગ્રેજી) |
| આંધ્ર પ્રદેશ | Uppada Jamdani Sarees (ઉપ્પાડા જામદાની) | ઝીણા જામદાની જેવા એક્સ્ટ્રા-વેફ્ટ મોટિફ, ઘણી વાર સિલ્કમાં | જામદાની સાડી ગાઇડ |
| કેરળ | Kasaragod Sarees (કાસરગોડ) | રોજ પહેરવા માટે મજબૂત હેન્ડલૂમ કોટન સાડીઓ | દક્ષિણ ભારતની સાડીઓ |
સ્પેલિંગ રજિસ્ટર મુજબ છે, એટલે અહીં "Pochampalli" (GI લોગોમાં "Pochampally"), "Kancheepuram" અને "Maheshwar" લખ્યું છે, ભલે દુકાનોમાં મોટા ભાગે પોચમપલ્લી, કાંજીવરમ અને મહેશ્વરી લખેલું જોવા મળે.
ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનની કઈ સાડીઓને GI ટેગ મળ્યો છે?
પશ્ચિમ ભારતમાંથી રજિસ્ટરમાં કેટલાંક સૌથી કીમતી સિલ્ક અને સૌથી જાણીતી બાંધણી આવે છે. ગુજરાતી પરિવારો માટે આ યાદી ખાસ મહત્વની છે, કારણ કે ઘરચોળું, પાનેતર અને પટોળું આપણા લગ્નોનો ભાગ છે.
ગુજરાત
- પાટણ પટોળા (Patan Patola): પાટણના ગણ્યાગાંઠ્યા પરિવારો વણે છે એવું ડબલ ઇકત સિલ્ક. એક સાડીમાં કેટલાય મહિના લાગી શકે.
- રાજકોટ પટોળા (Rajkot Patola): રાજકોટ વિસ્તારનું ઇકત સિલ્ક, મોટા ભાગે સિંગલ ઇકત, અને લગ્નની ભેટ માટે વધુ સામાન્ય પસંદગી.
- પાટણ મશરૂ (Patan Mashru Saree & Fabrics): મશરૂ સાટિન જેવી સપાટીવાળું કાપડ છે, જે પરંપરાગત રીતે ઉપર સિલ્ક અને ચામડી તરફ કોટનથી વણાય છે.
- જામનગરી બાંધણી (Jamnagari Bandhani) અને કચ્છ બાંધણી (Kutch Bandhani): ઝીણી બાંધણી, જે ઘરચોળા, પાનેતર અને ચૂંદડી તરીકે પહેરાય છે.
- કચ્છ અજરખ (Kutch Ajrakh): કુદરતી રંગોમાં રેઝિસ્ટ બ્લોક પ્રિન્ટ, જે હવે સાડીઓ અને દુપટ્ટામાં ખૂબ દેખાય છે.
અમારી બાંધણી, લહેરિયા અને પટોળાની સરખામણી સમજાવે છે કે ગુજરાતનાં આ કાપડને કેવી રીતે અલગ ઓળખવાં.
મહારાષ્ટ્ર
- પૈઠણી (Paithani Sarees and Fabrics): મહારાષ્ટ્રની દુલ્હનની સિલ્ક સાડી, જેનાં સૌથી જાણીતાં કેન્દ્રો પૈઠણ અને યેવલા છે.
- કરવત કાઠી (Karvath Kati Sarees & Fabrics): વિદર્ભ પ્રદેશની સાડી, જેનું નામ કરવતના દાંતા જેવી બોર્ડર પરથી પડ્યું છે.
રાજસ્થાન
- કોટા ડોરિયા (Kota Doria): સૌથી જૂના ટેક્સટાઇલ GIમાંનું એક; તેનો નોંધાયેલો લોગો પણ છે.
- જોધપુર બાંધેજ (Jodhpur Bandhej Craft): જોધપુરની બાંધેજ પરંપરા.
આ પ્રદેશનાં વણાટ વિશે વધુ માહિતી અમારા પશ્ચિમ ભારતની સાડીઓના પેજ પર છે.
શું બનારસી સાડીને GI ટેગ મળ્યો છે? ઉત્તર ભારતની GI સાડીઓ
હા. બનારસી સાડી Banaras Brocades and Sarees નામે નોંધાયેલી છે, અને તેનો અલગ GI લોગો પણ નોંધાયેલો છે. આ GI વારાણસી અને આસપાસના જિલ્લાઓનાં હાથે વણેલાં બ્રોકેડ અને સાડીઓને આવરી લે છે, એટલે બીજે બનેલી પાવરલૂમ નકલ પ્રામાણિકપણે આ નામ વાપરી શકતી નથી.
- બનારસ બ્રોકેડ્સ એન્ડ સાડીઝ: કતાન સિલ્ક, ઓર્ગેન્ઝા અને જ્યોર્જેટ પર વણાટમાં જ જરી કે રેશમના મોટિફ. મુખ્ય સ્ટાઇલ જાણવા અમારો બનારસી સિલ્કનો ઇતિહાસ અને પ્રકાર લેખ વાંચો.
- મઉ સાડી (Mau Saree): પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશના મઉ જિલ્લાની હેન્ડલૂમ સાડીઓ.
- લખનૌ ચિકન (Lucknow Chikan Craft): આ વણાટ નહીં પણ હાથ ભરતકામનું GI છે, જે સાડીઓ, કુર્તા અને દુપટ્ટા પર દેખાય છે. અમારી ચિકનકારી ગાઇડ જુઓ.
- ફુલકારી (Phulkari): પંજાબ અને પડોશી રાજ્યોનું ફૂલવાળું ભરતકામ, જે પણ GI તરીકે નોંધાયેલું છે.
ટિપ: કોઈ બનારસી "GI" કહીને વેચે ત્યારે પૂછો કે શું તે હેન્ડલૂમ છે, તેનું બેઝ ફેબ્રિક કયું છે (કતાન, કોરા, જ્યોર્જેટ) અને જરી અસલી ચાંદીવાળી છે કે ટેસ્ટેડ જરી. અમારું ઉત્તર ભારતની સાડીઓનું પેજ આ પ્રદેશનાં બીજાં વણાટની સરખામણી કરે છે.
પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતની GI સાડીઓ
બંગાળ, ઓડિશા, બિહાર, ઝારખંડ અને આસામ પાસે મળીને GI સાડીઓ અને હેન્ડલૂમની લાંબી યાદી છે.
પશ્ચિમ બંગાળ
- બાલુચરી સાડી (Baluchari Saree): બિષ્ણુપુર પરંપરાનું સિલ્ક, જેના પાલવમાં વાર્તાઓની પેનલ વણેલી હોય છે.
- શાંતિપુર (Santipore Saree) અને ધનિયાખાલી (Dhaniakhali Saree): રોજ અને તહેવાર બંને માટે ઝીણું કોટન હેન્ડલૂમ.
- ટાંગાઇલ (Tangail Saree of Bengal): એક્સ્ટ્રા-વેફ્ટ મોટિફવાળું નરમ કોટન.
- ગરદ (Garad Saree) અને કોરિયાલ (Korial Saree): સામાન્ય રીતે સફેદ કે ઓફ-વ્હાઇટ પર લાલ બોર્ડરવાળાં સિલ્ક, પૂજામાં ખૂબ પસંદ થાય છે.
- મુર્શિદાબાદ સિલ્ક (Murshidabad Silk) અને બેગમપુર કોટન હેન્ડલૂમ સાડી (Begampur Cotton Handloom Saree).
બંગાળની જાણીતી જામદાની વિશે અમારી જામદાની સાડી ગાઇડમાં વાંચો.
ઓડિશા
- ઓડિશા ઇકત (Orissa Ikat) અને સંબલપુરી બંધા (Sambalpuri Bandha Saree & Fabrics): ઓડિશાની બાંધીને રંગવાની બંધા પરંપરા.
- બોમકાઈ (Bomkai Saree & Fabrics): એક્સ્ટ્રા-વેફ્ટ દોરાના કામવાળી બોર્ડર અને પાલવ.
- ખંડુઆ (Khandua Saree and Fabrics), હબાસપુરી (Habaspuri Saree & Fabrics) અને બરહમપુર પટ્ટા (Berhampur Patta (Phoda Kumbha) Saree & Joda).
- ગોપાલપુર ટસર (Gopalpur Tussar Fabrics) અને કોટપાડ હેન્ડલૂમ (Kotpad Handloom fabric), જે કુદરતી રંગો માટે જાણીતું છે.
બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર-પૂર્વ
- બિહાર: ભાગલપુર સિલ્ક (Bhagalpur Silk) અને નાલંદા બાવનબુટી (Nalanda Bawanbuti Saree and Fabrics).
- ઝારખંડ: ઝારખંડ ટસર સિલ્ક (Jharkhand Tussar Silk Sarees & Fabrics), કુચાઈ સિલ્ક (Kuchai Silk Saree and Fabrics) અને ભગૈયા (Bhagaiya Saree and Fabrics). આ જંગલી સિલ્ક વિશે અમારી ટસર સિલ્ક ગાઇડ વાંચો.
- આસામ: મુગા સિલ્ક (Muga Silk of Assam) અને બોડો એરી સિલ્ક (Bodo Eri Silk).
- મણિપુર: મોઇરાંગ ફી (Moirang Phee), વાંગખેઈ ફી (Wangkhei Phee) અને શાફી લાનફી (Shaphee Lanphee) જેવાં પરંપરાગત વસ્ત્રો.
આ વણાટની સ્ટાઇલિંગ અને ખરીદીની નોંધ અમારા પૂર્વ ભારતની સાડીઓના પેજ પર છે.
શું કાંજીવરમ સિલ્કને GI ટેગ મળ્યો છે? દક્ષિણ ભારતની GI સાડીઓ
હા. કાંજીવરમ (કાંચીપુરમ) સિલ્ક Kancheepuram Silk નામે નોંધાયેલું છે અને તે સૌથી જૂના ટેક્સટાઇલ GIમાંનું એક છે. દક્ષિણ ભારતનાં પાંચ રાજ્યોમાં GI સાડીઓની લાંબી યાદી છે.
તમિલનાડુ
- કાંચીપુરમ સિલ્ક (Kancheepuram Silk), આરણી સિલ્ક (Arani Silk) અને તિરુભુવનમ સિલ્ક સાડી (Thirubuvanam Silk Sarees).
- સેલમ વેનપટ્ટુ (Salem Silk known as Salem Venpattu).
- કોવઈ કોરા કોટન (Kovai Kora Cotton Sarees), કંડાંગી (Kandangi Saree), નેગમમ કોટન (Negamam Cotton Saree) અને વોરૈયુર કોટન (Woraiyur Cotton Saree).
- મદુરાઈ સુંગુડી (Madurai Sungudi): બાંધીને રંગેલું અને છાપેલું કોટન.
કર્ણાટક
- મૈસૂર સિલ્ક (Mysore Silk): તેનો નોંધાયેલો GI લોગો પણ છે.
- ઇલકલ (Ilkal Sarees), મોલકાલમુરુ (Molakalmuru Sarees), ઉડુપી (Udupi Sarees) અને પટ્ટેદા અંચુ (Patteda Anchu Saree & Fabrics).
- ગુલેદગુડ્ડ ખણ (Guledgudd Khana): ઉત્તર કર્ણાટકનું પરંપરાગત બ્લાઉઝ ફેબ્રિક.
આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા
- આંધ્ર પ્રદેશ: ઉપ્પાડા જામદાની (Uppada Jamdani Sarees), વેંકટગિરિ (Venkatagiri Sarees), મંગલગિરિ (Mangalagiri Sarees and Fabrics) અને ધર્માવરમ (Dharmavaram Handloom Pattu Sarees and Paavadas).
- તેલંગાણા: પોચમપલ્લી ઇકત (Pochampalli Ikat), ગડવાલ (Gadwal Sarees), નારાયણપેટ (Narayanpet Handloom Sarees) અને સિદ્દીપેટ ગોલ્લભામા (Siddipet Gollabama).
કેરળ
- બાલરામપુરમ (Balaramapuram Sarees and Fine Cotton Fabrics), કાસરગોડ (Kasaragod Sarees), કુથમપુલ્લી (Kuthampully Sarees) અને ચેંદમંગલમ (Chendamangalam Dhoties & Set Mundu).
દક્ષિણની બે મોટી સિલ્ક સાડીઓનો ફરક સમજવા કાંચીપુરમ સિલ્કનો ઇતિહાસ અને વણાટ અને અમારું દક્ષિણ ભારતની સાડીઓનું પેજ વાંચો.
મધ્ય ભારતની GI સાડીઓ: ચંદેરી, મહેશ્વરી અને બીજી
મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢ હળવાં, હવાદાર હેન્ડલૂમ માટે જાણીતાં છે, જે ગરમી અને ઓફિસ વેર માટે સરસ છે.
- ચંદેરી સાડી (Chanderi Sarees): GI કાયદા હેઠળ સૌથી પહેલાં નોંધાયેલી પ્રોડક્ટમાંની એક. પારદર્શક સિલ્ક-કોટન કે સિલ્ક, નાની બુટ્ટીઓ અને જરી બોર્ડર સાથે.
- મહેશ્વરી (Maheshwar Sarees & Fabrics): પટ્ટા, ચેક્સ અને બંને બાજુ પહેરી શકાય એવી બોર્ડર, જે નર્મદા કાંઠે મહેશ્વરમાં વણાય છે.
- વારાસિવની (Waraseoni Handloom Saree & Fabrics) અને સારંગપુર (Sarangpur Handloom Saree and Fabrics of Madhya Pradesh).
- બાગ પ્રિન્ટ (Bagh Prints of Madhya Pradesh): કુદરતી રંગોવાળી બ્લોક પ્રિન્ટ. અમારી બાગ પ્રિન્ટ ગાઇડ (અંગ્રેજી) તેની પ્રક્રિયા સમજાવે છે.
- છત્તીસગઢ: ચાંપા સિલ્ક (Champa Silk Saree And Fabrics), જે કોસા (ટસર) સિલ્કમાંથી વણાય છે.
આ વણાટ વિશે વધુ માહિતી અમારા મધ્ય ભારતની સાડીઓના પેજ પર છે.
GI ટેગ, સિલ્ક માર્ક અને હેન્ડલૂમ માર્કમાં શું ફરક છે?
આ લેબલ જુદા જુદા સવાલોના જવાબ આપે છે, અને સારી સાડી પર તેમાંથી એક, બે કે એક પણ ન હોય એવું બની શકે.
| લેબલ | કયા સવાલનો જવાબ આપે છે | કોણ ચલાવે છે | શું નથી કહેતું |
|---|---|---|---|
| GI ટેગ | શું આ નોંધાયેલી જગ્યાનું છે, નોંધાયેલા ઉત્પાદકોએ નોંધાયેલી પદ્ધતિથી બનાવ્યું છે? | GI રજિસ્ટ્રી, ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી ઇન્ડિયા (વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય) | દોરાની શુદ્ધતા, જરીની ગુણવત્તા, ફિનિશિંગ |
| સિલ્ક માર્ક | શું આ શુદ્ધ કુદરતી સિલ્ક છે? | સિલ્ક માર્ક ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ ઇન્ડિયા, જેને કેન્દ્રીય રેશમ બોર્ડે (કાપડ મંત્રાલય) 2004માં સ્થાપ્યું | હાથે વણેલી છે કે નહીં, ક્યાં વણાઈ |
| હેન્ડલૂમ માર્ક | શું આ હાથસાળ પર વણાઈ છે? | કાપડ મંત્રાલય (2006માં શરૂ) | દોરો કે મૂળ જગ્યા |
| ઇન્ડિયા હેન્ડલૂમ બ્રાન્ડ | શું આ નક્કી ગુણવત્તા ધોરણોવાળી હાથવણાટની પ્રોડક્ટ છે? | કાપડ મંત્રાલય (રાષ્ટ્રીય હાથસાળ દિવસ, 7 ઓગસ્ટ 2015એ શરૂ) | GIવાળી મૂળ જગ્યા |
તો શું GI ટેગ શુદ્ધ સિલ્કની ગેરંટી આપે છે? ના. અસલી કાંચીપુરમ સાડી સિલ્ક જ હશે, પણ સિલ્કની તપાસ કરતું લેબલ સિલ્ક માર્ક છે. મોંઘી સિલ્ક સાડી પર સૌથી વધુ ભરોસા માટે ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર પાસેથી GI નામ, સાથે સિલ્ક માર્ક લેબલ અને હાથવણાટનાં નિશાન જુઓ. ઘરે કરી શકાય એવી તપાસ અમારી શુદ્ધ સિલ્ક ઓળખવાની ગાઇડમાં છે.
સાડી GI સર્ટિફાઇડ છે કે નહીં તે કેવી રીતે ચેક કરવું?
કોઈ એક સ્ટીકર બધું સાબિત કરતું નથી, પણ આ બધાં પગલાં ભેગાં મળીને તમને સ્પષ્ટ જવાબ આપે છે.
- ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર વિશે પૂછો. GI નામે વેચતા ઉત્પાદકો અને વેપારીઓ ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર તરીકે નોંધાઈ શકે છે. વેપારી કે વણકર પાસે તેમની ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝરની વિગતો માગો.
- સત્તાવાર રજિસ્ટર જુઓ. GI રજિસ્ટ્રીના જાહેર રેકોર્ડ ipindia.gov.in પર છે. પ્રોડક્ટનું નામ શોધો અને તેનું નોંધાયેલું નામ, વિસ્તાર અને સ્ટેટસ જુઓ.
- દરેક લેબલ વાંચો. GI નામ જુઓ, જ્યાં નોંધાયેલો હોય ત્યાં GI લોગો (જેમ કે Banaras Brocades and Sarees, Pochampally Ikat, Mysore Silk, Muga Silk of Assam અને Kota Doria), સિલ્ક માટે સિલ્ક માર્ક, અને હેન્ડલૂમ માર્ક કે ઇન્ડિયા હેન્ડલૂમ બ્રાન્ડ.
- વણાટ તપાસો. હાથે વણેલી સાડીઓમાં નાની નાની અસમાનતા હોય છે, બ્રોકેડની ઊંધી બાજુ દોરા તરતા દેખાય છે, અને કિનાર (સેલ્વેજ) મશીન જેવી એકદમ સીધી નથી હોતી. ઇકત મોટિફની કિનારી થોડી ઝાંખી હોય છે.
- પૂરું બિલ લો. બિલમાં GI પ્રોડક્ટનું નામ, "હેન્ડલૂમ", દોરો (જેમ કે "શુદ્ધ મલબરી સિલ્ક") અને વેપારીની પૂરી વિગતો હોવી જોઈએ.
- શક્ય હોય ત્યાં મૂળ સ્રોત પાસેથી ખરીદો. વણકર સહકારી મંડળીઓ, રાજ્ય હેન્ડલૂમ એમ્પોરિયમ અને એવા ભરોસાપાત્ર વેપારીઓ જે વણકર કે ક્લસ્ટરનું નામ આપે, તે અજાણી લિસ્ટિંગ કરતાં વધુ સલામત છે.
GI સાડીઓ આટલી મોંઘી કેમ હોય છે?
GI દરેક સાડી પર કોઈ ફી ઉમેરતું નથી. કિંમત એ વસ્તુમાંથી આવે છે જેનું GI રક્ષણ કરે છે: એક જ જગ્યાના મર્યાદિત કુશળ વણકરોનું ધીમું હાથકામ.
- સમય: સાદી હેન્ડલૂમ કોટન સાડીમાં એક-બે દિવસ લાગી શકે; ડબલ ઇકત પટોળા કે ભારે બ્રોકેડમાં અઠવાડિયાં કે મહિના.
- સામગ્રી: શુદ્ધ મલબરી સિલ્ક, મુગા કે ટસર, અને અસલી કે ટેસ્ટેડ જરી, વિસ્કોસ અને મેટાલિક ફિલ્મ કરતાં ઘણાં મોંઘાં છે.
- કુશળતા: ઇકતની બાંધણી, કોરવઈ જોડ અને ટેપેસ્ટ્રી પાલવ માટે વર્ષોની તાલીમ જોઈએ.
- મર્યાદિત પુરવઠો: ફક્ત નોંધાયેલા વિસ્તારના વણકરો જ એ નામે વેચી શકે.
| પ્રકાર | અસલી હેન્ડલૂમની અંદાજિત કિંમત |
|---|---|
| કોટન હેન્ડલૂમ (કોટા ડોરિયા, કાસરગોડ, શાંતિપુર, કોવઈ કોરા) | આશરે ₹1,500 – ₹8,000 |
| સિલ્ક-કોટન (ચંદેરી, મહેશ્વરી) | આશરે ₹2,500 – ₹15,000 |
| શુદ્ધ સિલ્ક (બનારસી, કાંચીપુરમ, પૈઠણી, મૈસૂર સિલ્ક) | આશરે ₹10,000 – ₹2,00,000+ |
| પાટણ પટોળા (ડબલ ઇકત) | ઘણી વાર કેટલાય લાખ રૂપિયા |
કિંમતો શહેર, વેપારી, વણાટ અને જરી પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે આને ફક્ત અંદાજ ગણો. અમારી સાડી પ્રાઇસ ગાઇડમાં કિંમતોની વધુ વિગત છે.
અસલી GI સાડી ક્યાંથી ખરીદવી: ટિપ્સ અને ચેતવણીના સંકેત
સારા સંકેત
- વેપારી ક્લસ્ટર, વણકર કે સહકારી મંડળીનું નામ આપી શકે છે.
- સિલ્ક માર્ક કે હેન્ડલૂમ માર્કનાં લેબલ છે અને બિલ તેની સાથે મેળ ખાય છે.
- કિંમત વણાટમાં લાગતા સમય અને સામગ્રી પ્રમાણે યોગ્ય છે.
- પૈસા આપતાં પહેલાં તમે સાડીની ઊંધી બાજુ, પાલવનો જોડ અને કિનાર જોઈ શકો છો.
ચેતવણીના સંકેત
- "પ્યોર હેન્ડલૂમ પટોળા" કે "પ્યોર કાંજીવરમ" થોડા હજાર રૂપિયામાં.
- ઇકત કહીને વેચાતી છાપેલી ડિઝાઇન: પ્રિન્ટ ફક્ત ઉપરની સપાટી પર હોય છે, જ્યારે ઇકતનો રંગ દોરાની અંદર સુધી હોય છે.
- ડબ્બા પર "GI સર્ટિફાઇડ" લખેલું હોય, પણ ન નોંધાયેલું નામ, ન ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝરની વિગત, ન બિલ.
- બ્રોકેડની ઊંધી બાજુ એકદમ સપાટ અને આગળની બાજુ જેવી જ હોય, જે સામાન્ય રીતે પાવરલૂમનો સંકેત છે.
ખરીદી પહેલાં અમારી સાડીના પ્રકારોની ગાઇડ જોઈ લો, જેથી ખબર પડે કે દરેક વણાટ કેવું દેખાવું અને લાગવું જોઈએ. તમે સુરત કે દક્ષિણ ગુજરાતમાં હો, તો કઠોદરા, સુરતમાં વસ્ત્ર હેરિટેજની અમારી ટીમ તમને અમારા સુરત સાડી શોરૂમમાં હેન્ડલૂમ વણાટ બાજુ બાજુમાં બતાવી શકે છે, અને જૂની કીમતી સિલ્ક સાડીઓની સંભાળની ટિપ્સ અમારી સિલ્ક સાડી કેર ગાઇડમાં છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
GI ટેગ સાડી એટલે શું?
GI ટેગ સાડી એ છે જેનું નામ ભારતના GI કાયદા, 1999 હેઠળ ભૌગોલિક સંકેત તરીકે નોંધાયેલું છે. ફક્ત નોંધાયેલા વિસ્તારના જે ઉત્પાદકો નોંધાયેલી પદ્ધતિ પાળે છે તેઓ જ એ નામે વેચી શકે. ઉદાહરણ: Banaras Brocades and Sarees, Kancheepuram Silk અને Patan Patola.
કેટલી સાડીઓને GI ટેગ મળ્યો છે?
સોથી વધુ હેન્ડલૂમ પ્રોડક્ટ GI તરીકે નોંધાયેલી છે, અને દર વર્ષે નવી સાડીઓ ઉમેરાય છે, એટલે કોઈ પણ ચોક્કસ સંખ્યા જલદી જૂની થઈ જાય છે. તાજી યાદી માટે ipindia.gov.in પર GI રજિસ્ટ્રીના રેકોર્ડ જુઓ.
શું બનારસી સાડીને GI ટેગ મળ્યો છે?
હા. તે Banaras Brocades and Sarees નામે નોંધાયેલી છે, અને તેનો GI લોગો પણ નોંધાયેલો છે. આ GI વારાણસી અને આસપાસના જિલ્લાઓનાં હાથે વણેલાં બ્રોકેડ અને સાડીઓને આવરી લે છે.
સાડી GI સર્ટિફાઇડ છે કે નહીં તે કેવી રીતે ચેક કરવું?
પૂછો કે વણકર કે વેપારી નોંધાયેલા ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર છે કે નહીં, અને ipindia.gov.in પર GI રજિસ્ટ્રીમાં પ્રોડક્ટ જુઓ. સિલ્ક માટે સિલ્ક માર્ક અને હેન્ડલૂમ માર્ક જેવાં લેબલ તપાસો, અને એવું બિલ લો જેમાં GI પ્રોડક્ટ અને દોરાનું નામ હોય.
સિલ્ક માર્ક અને GI ટેગમાં શું ફરક છે?
GI ટેગ પ્રોડક્ટના નામ, મૂળ જગ્યા અને પરંપરાગત પદ્ધતિનું રક્ષણ કરે છે. સિલ્ક માર્ક, જે કેન્દ્રીય રેશમ બોર્ડ હેઠળ સિલ્ક માર્ક ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ ઇન્ડિયા ચલાવે છે, પ્રમાણિત કરે છે કે કાપડ શુદ્ધ કુદરતી સિલ્ક છે. એક બીજાની જગ્યા લઈ શકતું નથી.
શું GI ટેગ શુદ્ધ સિલ્કની ગેરંટી આપે છે?
ના. GI મૂળ જગ્યા અને પદ્ધતિનું રક્ષણ કરે છે, દોરાનું નહીં. સિલ્કની શુદ્ધતા માટે સિલ્ક માર્ક લેબલ જુઓ અને કાપડની મૂળભૂત તપાસ કરો.
કયા રાજ્યમાં સૌથી વધુ GI સાડીઓ છે?
તમિલનાડુ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળ એવાં રાજ્યોમાં છે જેની GI સાડીઓ અને હેન્ડલૂમની યાદી સૌથી લાંબી છે, અને કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણામાં પણ ઘણી છે. નવાં GI નોંધાતાં આ ક્રમ બદલાતો રહે છે, એટલે તાજી સ્થિતિ GI રજિસ્ટ્રીમાં જુઓ.
શું પટોળાને GI ટેગ મળ્યો છે?
હા. તેનાં બે અલગ GI છે: Patan Patola, જે પાટણનું ડબલ ઇકત સિલ્ક છે, અને Rajkot Patola, જે મોટા ભાગે સિંગલ ઇકત છે. બંને ગુજરાતનાં છે.
શું પાવરલૂમ સાડી GI નામ વાપરી શકે?
મોટા ભાગની સાડી GIમાં નોંધાયેલું વર્ણન નક્કી વિસ્તારમાં હાથસાળ વણાટનું છે. પાવરલૂમ નકલ, કે વિસ્તારની બહાર બનેલી સાડીને નોંધાયેલા નામે વેચવી ઉલ્લંઘન ગણાઈ શકે. દુકાનો ઘણી વાર 'બનારસી સ્ટાઇલ' જેવા શબ્દોથી આમાંથી બચે છે, એટલે લેબલ ધ્યાનથી વાંચો.
GI સાડીઓ મોંઘી કેમ હોય છે?
મોટા ભાગની GI સાડીઓ એક જ પ્રદેશના મર્યાદિત કુશળ વણકરો કુદરતી દોરાથી હાથે વણે છે, અને કેટલીક પૂરી થતાં અઠવાડિયાં કે મહિના લાગે છે. કિંમત એ સમય, કુશળતા અને સામગ્રીની છે, ટેગની કોઈ ફી નથી.
અસલી GI સાડી ક્યાંથી ખરીદવી?
વણકર સહકારી મંડળીઓ, રાજ્ય હેન્ડલૂમ એમ્પોરિયમ, નોંધાયેલા ઓથોરાઇઝ્ડ યુઝર અને એવા ભરોસાપાત્ર વેપારીઓ પાસેથી ખરીદો જે વણાટ ક્લસ્ટરનું નામ આપી શકે. હંમેશાં લેબલ અને પૂરું બિલ માગો.