પશ્ચિમ ભારતનું કાપડ જગત રંગોના અદભુત ઉત્સવ, ગાણિતિક ચોકસાઈ અને શાહી ગરિમાનું પ્રતીક છે. કચ્છના રણ અને ગુજરાતના ઐતિહાસિક શહેરોથી લઈને મહારાષ્ટ્રના પેશ્વા દરબાર અને રાજસ્થાન સુધી, પશ્ચિમી ભારતે વિશ્વના સૌથી શ્રમસાધ્ય અને પૂજનીય વસ્ત્રોનું સર્જન કર્યું છે.
અહીંનું પાટણ પટોળું ડબલ ઇકતનું શિખર છે, જ્યાં કહેવત પ્રચલિત છે: "પડી પટોળે ભાત, ફાટે પણ ફીટે નહીં". કચ્છ-જામનગરની રાય બાંધણી, લગ્ન પ્રસંગનું પવિત્ર પાનેતર અને ઘરચોળા, તેમજ મહારાષ્ટ્રની મોર પલ્લુંવાળી પૈઠણી ભારતીય સંસ્કૃતિનું ગૌરવ છે.
સુરત સ્થિત Vastra Heritage દ્વારા તૈયાર આ ગાઇડ પશ્ચિમ ભારતના તમામ મુખ્ય શિલ્પોની ઓળખ અને જાળવણી રજૂ કરે છે.
મુખ્ય પશ્ચિમ ભારતીય વણાટ અને કળાઓ એક નજરે
| કળા / સાડી | મૂળ પ્રદેશ | કાપડ | મુખ્ય વણાટ / રંગકામ કળા | મુખ્ય પ્રસંગ |
|---|---|---|---|---|
| પાટણ પટોળા | પાટણ, ગુજરાત | શુદ્ધ રેશમ | ડબલ ઇકત (તાણો-વાણો બંને રંગાયેલ), બંને બાજુ એક સરખી ભાત | વારસાગત કલેક્શન, શાહી લગ્ન, ઉત્સવ |
| ગુજરાતી અને કચ્છી બાંધણી | કચ્છ અને જામનગર | ગજ્જી સિલ્ક, જ્યોર્જેટ, કોટન | રાય બાંધેજ (નખથી બાંધેલ ઝીણી ગાંઠો), શિકારી અને ચોકીદાર ભાત | ગરબા, શ્રીમંત (ખોળો ભરવો), સંગીત |
| પાનેતર અને ઘરચોળા | ગુજરાત (સુરત અને અમદાવાદ) | ગજ્જી સિલ્ક અને શહતૂત સિલ્ક | પાનેતર: સફેદ સિલ્ક લાલ ઝરી બોર્ડર; ઘરચોળા: 52/108 ચોરસ ખાનામાં બાંધણી | પરંપરાગત ગુજરાતી લગ્ન (મંડપ અને વિદાય) |
| પૈઠણી સિલ્ક | પૈઠણ અને યેવલા, મહારાષ્ટ્ર | શુદ્ધ રેશમ | ટેપેસ્ટ્રી વણાટ, સોનેરી ઝરી બોર્ડર, મોર બંગડી પલ્લું | મહારાષ્ટ્રીયન લગ્ન, ગુડી પડવો, પાડવો |
| કચ્છ અજરખ બ્લોક પ્રિન્ટ | ધામડકા અને અજરખપુર | કોટન, મોડલ સિલ્ક, મશરૂ | 16 તબક્કાનું કુદરતી ખનિજ અને વનસ્પતિ રંગકામ | સસ્ટેનેબલ ફેશન, દિવસના ઉત્સવ |
ડબલ ઇકતનું ગણિત, ટેપેસ્ટ્રી વણાટ અને અજરખ પ્રિન્ટિંગ
પાટણ પટોળામાં તાણા અને વાણા બંનેને ગ્રાફ મુજબ માપીને રંગવામાં આવે છે અને ત્રાસા લૂમ પર વણવામાં 6 થી 12 મહિના લાગે છે. જામનગરની રાય બાંધણીમાં રાઈના દાણા જેવડી ઝીણી ગાંઠો બાંધવામાં આવે છે. પૈઠણીમાં લાકડાની સળીઓથી મોરની ભાત ટેપેસ્ટ્રી રીતે વણાય છે. વિગતો સાડીના પ્રકાર માં જુઓ.
અસલી પટોળા અને પૈઠણીની ઓળખ
- પટોળાની બંને બાજુ સમાનતા: અસલી પાટણ પટોળું સંપૂર્ણ રિવર્સિબલ હોય છે; બંને બાજુ રંગ અને ભાત 100% સરખા હોય છે. વિગતો સિલ્કની ઓળખ માં જુઓ.
- બાંધણીના ઉપસેલા દાણા: હાથે બાંધેલી બાંધણીમાં ખેંચાણ અને ઉપસેલા દાણા હોય છે; પ્રિન્ટેડ નકલી સાડી સપાટ હોય છે.
- પૈઠણીનો પાછળનો ભાગ: અસલી પૈઠણીના પલ્લું પાછળ કોઈ કાપેલા દોરા લટકતા નથી હોતા.
ગુજરાતી લગ્ન, નવરાત્રી અને મહારાષ્ટ્રીયન સ્ટાઇલિંગ
ગુજરાતી લગ્નમાં મામેરાનું સફેદ-લાલ પાનેતર અને સાસરી તરફનું ઘરચોળું અનિવાર્ય છે. નવરાત્રીમાં ગજ્જી સિલ્ક કે જ્યોર્જેટ બાંધણી ઓક્સિડાઇઝ્ડ ઘરેણાં સાથે અને મહારાષ્ટ્રીયન લગ્નમાં નવવારી પૈઠણી કોલ્હાપુરી સાજ સાથે શોભે છે. જુઓ નવરાત્રી ફેશન ટ્રેન્ડ્સ.
બાંધણી અને પટોળાની સંભાળ
બાંધણીને સીધી ઇસ્ત્રી ન કરો; ચરક રોલ-પ્રેસ કરાવો. પટોળા અને પૈઠણીને સુતરાઉ મલમલમાં લપેટી રાખો. વધુ વાંચો સિલ્ક સાડી કેર માં. અમારા સુરત સ્ટોર ની મુલાકાત લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પાટણ પટોળું આટલું કિંમતી અને દુર્લભ કેમ છે?
તે ડબલ ઇકત પદ્ધતિથી બને છે જેમાં તાણો અને વાણો બંને પહેલેથી માપીને રંગાય છે. એક સાડી બનતાં 6 થી 12 મહિના લાગે છે અને તે પેઢીઓ સુધી ચાલે છે.
સિંગલ ઇકત અને ડબલ ઇકતમાં શું તફાવત છે?
સિંગલમાં ફક્ત એક તરફ દોરો રંગાય છે. ડબલ ઇકત (પાટણ પટોળા)માં બંને દોરા રંગાતા હોવાથી બંને બાજુ એક સરખી રંગીન અને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ગુજરાતી લગ્નમાં પાનેતર અને ઘરચોળાનું શું મહત્વ છે?
પાનેતર (સફેદ-લાલ) પિયરનું પ્રતીક છે જે મંડપમાં પહેરાય છે, અને ઘરચોળું (લાલ બાંધણી ગ્રીડ) સાસરી તરફથી આવકારનું પ્રતીક છે.
રાય બાંધણી શું છે?
રાય બાંધણી કચ્છ અને જામનગરની સૌથી ઝીણી બાંધણી છે, જેમાં રાઈના દાણા જેટલા સૂક્ષ્મ ટપકાં હાથેથી બાંધીને અદભુત ભાત રચાય છે.
અસલી પૈઠણી કેવી રીતે ઓળખવી?
અસલી પૈઠણીનો પલ્લું આગળ અને પાછળ એક સરખો દેખાય છે અને પાછળ કોઈ કાપેલા દોરા લટકતા નથી હોતા.
શું બાંધણી સાડી ઘરે ઇસ્ત્રી કરી શકાય?
સીધી ગરમ ઇસ્ત્રી ન કરો. પાછળ સુતરાઉ કાપડ મૂકીને હળવી ગરમીથી કરો અથવા ડ્રાય-ક્લીનર્સ પાસે રોલ-પ્રેસ કરાવો.
બ્રાઇડલ બાંધણી માટે કયું કાપડ શ્રેષ્ઠ છે?
શુદ્ધ ગજ્જી સિલ્ક (સાટિન બેક સિલ્ક) અને પ્યોર જ્યોર્જેટ બ્રાઇડલ બાંધણી માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
અજરખમાં કયા કુદરતી રંગ વપરાય છે?
કુદરતી ગળી (વાદળી), મજીઠનું મૂળ (લાલ), લોખંડનો કાટ અને ગોળ (કાળો) અને હરડે (પીળો-લીલો).
પૈઠણી સાડીને કેવી રીતે સાચવવી?
સુતરાઉ મલમલમાં લપેટી રાખો, દર 6 મહિને છાંયડામાં હવા લગાવો અને ઘડી બદલો.
સુરતમાં અસલી પશ્ચિમ ભારતીય સાડીઓ ક્યાં મળશે?
કઠોદરા, સુરતમાં Vastra Heritage ના શોરૂમમાં પાટણ પટોળા, બ્રાઇડલ ઘરચોળા, બાંધણી અને પૈઠણી ઉપલબ્ધ છે.