કાળી ચૌદસ અને નરક ચતુર્દશી 2026: તારીખ, વિધિ, અભ્યંગ સ્નાન અને શું પહેરવું

એક દિવસ, ચાર નામ: જુદા જુદા પ્રદેશો કેવી રીતે ઉજવે છે

આખા ભારતમાં આ એક જ તહેવાર કેવો દેખાય છે તે અહીં જુઓ, જેથી તમે તમારી પોતાની પરંપરા પૂરા વિશ્વાસથી અનુસરી શકો:

ગુજરાતી પરિવારો માટે સૌથી મહત્વની વાત એટલી જ છે કે કાળી ચૌદસની પૂજા શનિવારની રાતે થશે, અને રવિવારે સવારે સ્નાન કરીને આખો દિવસ દિવાળીની તૈયારી અને સાંજે લક્ષ્મી પૂજા થશે. જો તમારા ઘરમાં મહારાષ્ટ્રીયન કે દક્ષિણ ભારતીય સગાં સાથે ઉજવણી થતી હોય, તો ઉપરનું કોષ્ટક બધાનો સમય એકસાથે ગોઠવવામાં કામ આવશે.

આ દિવસ પાછળની કથાઓ

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને નરકાસુરનો વધ

અસુર રાજા નરકાસુર એટલો શક્તિશાળી બની ગયો હતો કે તેણે હજારો સ્ત્રીઓને કેદ કરી હતી અને સ્વર્ગ તથા પૃથ્વી બંનેને ત્રાસ આપતો હતો. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ પત્ની સત્યભામા સાથે મળીને દિવાળી પહેલાંની ચતુર્દશીએ તેની સાથે યુદ્ધ કરીને તેનો વધ કર્યો અને બંદીઓને મુક્ત કર્યા. સૂર્યોદય પહેલાંનું તેલ સ્નાન યુદ્ધ પછી શ્રીકૃષ્ણએ કરેલા સ્નાનની યાદમાં થાય છે, અને આ દિવસ અસત્ય પર સત્યના વિજયની ઉજવણી છે. ગોવામાં સૂર્યોદય પહેલાં નરકાસુરનાં વિશાળ પૂતળાંની શોભાયાત્રા કાઢીને તેને બાળવામાં આવે છે.

મહાકાળી અને અંધકારનો નાશ

ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસની રાત દેવી મહાકાળીને સમર્પિત છે, જે ભય અને નકારાત્મકતાનો નાશ કરતું શક્તિનું ઉગ્ર સ્વરૂપ છે. ભક્તો મહાકાળી અને હનુમાનજીનાં મંદિરે દર્શને જાય છે, અને ઘણાં ઘરોમાં બીજા દિવસે લક્ષ્મીજીના સ્વાગત પહેલાં ઘરમાંથી નજર ઉતારવા માટે નાની વિધિઓ થાય છે.

ભગવાન હનુમાન

ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતના ઘણા પરિવારો આ રાત્રે સિંદૂર, તેલ અને મીઠાઈથી હનુમાનજીની પૂજા કરે છે અને હિંમત તથા રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ઉત્તર ભારતની કેટલીક પરંપરાઓમાં આ ચતુર્દશીએ હનુમાન જયંતી પણ મનાવાય છે.

રૂપ ચૌદસ: સૌંદર્યનો દિવસ

રાજસ્થાનમાં આ દિવસને રૂપ ચૌદસ કહે છે, જે રૂપ (સૌંદર્ય) શબ્દ પરથી આવ્યું છે. મહિલાઓ ઉબટન લગાવે છે, વાળ ધુએ છે, મહેંદી મૂકે છે અને આરામ કરે છે, જેથી લક્ષ્મી પૂજા વખતે તેઓ સૌથી સુંદર દેખાય અને તાજગી અનુભવે. આ જ ભારતનો મૂળ "સેલ્ફ-કેર ડે" છે.

અભ્યંગ સ્નાન: સૂર્યોદય પહેલાંનું તેલ સ્નાન, પગલાવાર

મહારાષ્ટ્ર, ગોવા અને દક્ષિણ ભારતમાં તેલ સ્નાન એ નરક ચતુર્દશીની સવારનું હૃદય છે, અને ઉત્તર ભારતના ઘણા પરિવારો પણ તેને અનુસરે છે.

1. સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠો (અરુણોદય, એટલે કે વહેલી પરોઢનો સમય). સમય તમારા સ્થાનિક પંચાંગમાં જોઈ લો.
2. હૂંફાળું તેલ (તલનું કે નાળિયેરનું) માથામાં અને શરીર પર માલિશ કરો. ઘણાં ઘરોમાં ઘરના વડીલ પહેલાં બાળકોને તેલ લગાવે છે.
3. ઉબટન કે ઉટણે લગાવો, જે ચણાનો લોટ (બેસન), હળદર, ચંદન અને થોડા દૂધ કે ગુલાબજળથી બનેલો લેપ છે.
4. કારીટ કચડો (એક નાનું કડવું ફળ): મહારાષ્ટ્રમાં સ્નાન પહેલાં તેને ડાબા પગ નીચે કચડવામાં આવે છે, જે નરકાસુરના અંતનું પ્રતીક છે.
5. સ્નાન કરીને સ્વચ્છ કે નવાં કપડાં પહેરો, દીવો પ્રગટાવો અને પ્રાર્થના કરો.
6. પરિવાર સાથે ફરાળ કે મીઠાઈનો આનંદ લો; દક્ષિણ ભારતમાં આ જ સમયે નવાં કપડાં પહેરાય છે અને પહેલા ફટાકડા ફોડાય છે.

ઘરે બનાવી શકાય એવું સરળ ઉબટન

• 2 ચમચા ચણાનો લોટ (બેસન)
• એક ચપટી હળદર
• 1 ચમચી ચંદન પાવડર (વૈકલ્પિક)
• સુંવાળો લેપ બનાવવા માટે કાચું દૂધ કે ગુલાબજળ

લેપ લગાવો, 10 મિનિટ રહેવા દો અને હળવેથી ધોઈ નાખો. જો તમારી ત્વચા સંવેદનશીલ હોય, તો પહેલાં નાના ભાગ પર લગાવીને પેચ ટેસ્ટ કરી લો. તેલ અને હળદરના ડાઘ સરળતાથી નીકળતા નથી, તેથી આ વિધિ જૂના સુતરાઉ કપડાં પહેરીને જ કરો અને નવાં કપડાં સ્નાન પછી જ પહેરો.

ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસની રાત: રિવાજો અને પરિવારો શું કરે છે

આસપાસની ધામધૂમ ભરી ઉજવણીની સરખામણીમાં કાળી ચૌદસ એક શાંત, અંતર્મુખી રાત છે. સામાન્ય રિવાજોમાં આનો સમાવેશ થાય છે:

• મંદિરે દર્શન: મહાકાળી અને હનુમાનજીનાં મંદિરે, મોટેભાગે મોડી સાંજે.
• નજર ઉતારવી: ઘણાં ઘરોમાં રાત્રે એક નાનો ભોગ (મોટેભાગે વડાં કે એવી જ તળેલી વાનગી, સાથે એક દીવો) ઘરની બહાર લઈ જઈને ચોકમાં કે ચાર રસ્તે મૂકવામાં આવે છે, જે પ્રતીકાત્મક રીતે નકારાત્મકતાને ઘરથી દૂર લઈ જાય છે. આ રિવાજ દરેક પરિવાર અને સમાજમાં જુદો હોય છે.
• દીવો પ્રગટાવવો: પ્રવેશદ્વાર પર દીવો કરવો અને ઘરને સ્વચ્છ તથા પ્રકાશિત રાખવું.
• દિવાળીની છેલ્લી તૈયારીઓ: રંગોળીની ડિઝાઈન નક્કી થાય છે, તોરણ બંધાય છે, અને બીજા દિવસની સાંજની લક્ષ્મી પૂજા માટે બાજોઠ ગોઠવાય છે.

પરિવારો આ રિવાજો જુદી જુદી રીતે પાળે છે, તેથી તમારા ઘરના કે સમાજના વડીલોનું માર્ગદર્શન લો.

કાળી ચૌદસ અને છોટી દિવાળીએ શું પહેરવું

આ દિવસના બે મિજાજ છે: શાંત, વિધિવાળી સવાર અને પત્તાંની પાર્ટી, મીઠાઈ અને મળવા-હળવાની જીવંત સાંજ. બે સાદા લુકનું આયોજન કરો.

તમારી સૌથી ભવ્ય સિલ્ક સાડી રવિવાર સાંજની લક્ષ્મી પૂજા માટે સાચવી રાખો. તહેવારી તેજસ્વી ડ્રેપ માટે અમારી ભારતીય સાડીના પ્રકારોની ગાઈડ જુઓ, અને દક્ષિણ ભારતીય સિલ્ક માટે અમારું દક્ષિણ ભારતના વસ્ત્રોનું પેજ જુઓ.

દિવાળીની આગલી સાંજની ચેકલિસ્ટ: લક્ષ્મી પૂજા માટે તૈયાર રહો

કાળી ચૌદસની સાંજનો ઉપયોગ રવિવારની બધી તૈયારી પૂરી કરવા માટે કરો:

• પહેરવેશ તૈયાર: સાડીને ઈસ્ત્રી, બ્લાઉઝનું ફિટિંગ, ફોલ અને પીકો પૂરાં, અને સેફ્ટી પિન સાથે જ રાખેલી.
• ઘરેણાં કાઢી રાખો: જે ઘરેણાં પહેરવાનાં છે તે, અને પૂજા માટે ધનતેરસે ખરીદેલી નવી વસ્તુ પણ.
• પૂજાની સામગ્રી: દીવા, વાટ, ઘી કે તેલ, ફૂલ, મીઠાઈ, કંકુ, ચોખા અને લક્ષ્મી-ગણેશની મૂર્તિ કે છબી.
• રંગોળીના રંગો અને પ્રવેશદ્વાર માટે પસંદ કરેલી ડિઝાઈન.
• મહેંદી અને વાળની સંભાળ આજે રાત્રે જ, રૂપ ચૌદસની ભાવનામાં.
• સિલ્કની સંભાળ: જો તમે કબાટમાં મૂકેલી સિલ્ક સાડી કાઢી રહ્યાં હો, તો તેને થોડા કલાક હવામાં રાખો; અમારી સિલ્ક સાડી સંભાળ ગાઈડમાં તે કેવી રીતે કરવું તે સમજાવ્યું છે.

સલામતીની યાદ

• દીવા અને ફટાકડાની નજીક દુપટ્ટા અને પાલવ પિન કરેલા રાખો.
• કોટન અને સિલ્ક પસંદ કરો; સિન્થેટિક કાપડ તણખો લાગે તો ઓગળી શકે છે.
• બાળકો ફટાકડા ફોડે ત્યારે નજીકમાં પાણી કે રેતી ભરેલી ડોલ રાખો.

આખા ભારતમાં આ દિવસની મીઠાઈઓ અને નાસ્તા

દિવાળીની અડધી મજા ખાણીપીણીમાં છે, અને મોટાભાગનાં ઘરોમાં તહેવારની રસોઈ આ જ દિવસે પૂરી થાય છે:

• મહારાષ્ટ્ર: ફરાળ, એટલે કે ચકલી, કરંજી, શંકરપાળી, અનારસે, બેસનના લાડુ અને ચેવડાની દિવાળી થાળી, જે સવારના તેલ સ્નાન પછી પીરસાય છે.
• ગુજરાત: મઠિયાં, ચોળાફળી, ઘૂઘરા અને મોહનથાળ; ઘણાં ઘરોમાં કાળી ચૌદસની સાંજની વિધિ માટે વડાં પણ બને છે.
• તમિલનાડુ અને કર્ણાટક: મુરુક્કુ, અથિરસમ, મૈસૂર પાક અને તેલ સ્નાન પછી ખવાતું એક ચમચી દીપાવલી લેહ્યમ, એટલે કે પાચન માટેનો ઔષધીય લેપ.
• ઉત્તર ભારત: ઘૂઘરા જેવી ગુજિયા, કાજુ કતરી અને બેસનના લાડુ, અને પાડોશીઓ તથા સગાંને મીઠાઈ મોકલવાનો રિવાજ.

ટાળવા જેવી નાની ભૂલો

• સવારની તેલ સ્નાનની વિધિ વખતે સૌથી ભવ્ય સિલ્ક પહેરવી; સિલ્ક પરથી તેલ અને હળદરના ડાઘ કાઢવા મુશ્કેલ છે.
• દીવાનું તેલ અને ફટાકડા સાડીની પાટલીઓ અને દુપટ્ટા પાસે મૂકી રાખવા.
• બ્યુટી પાર્લરનો સમય રવિવારે બપોરે રાખવો, જ્યારે લક્ષ્મી પૂજાની તૈયારી ચરમસીમાએ હોય; તે આજે જ પતાવી લો.

દિવાળીની આગલી સાંજ માટે રંગોળીના વિચારો

કાળી ચૌદસની સાંજે જ મોટાભાગના પરિવારો એવી રંગોળી પૂરે છે જે બીજી રાતે લક્ષ્મીજીનું સ્વાગત કરશે. ચાર સરળ વિચારો:

• લક્ષ્મીજીનાં પગલાં: દરવાજાથી પૂજાના ઓરડા તરફ જતાં નાનાં સફેદ પગલાં, જે દેવીના સ્વાગતની પરંપરાગત રીત છે.
• દીવાનું વર્તુળ: લાલ, પીળા અને નારંગી રંગની ગોળ રંગોળી અને તેની ફરતે નાના દીવાની હાર; સાદી અને રાત્રે ફોટામાં ખૂબ સુંદર લાગે છે.
• ફૂલોની રંગોળી: ગલગોટાની પાંખડીઓ, ગુલાબની પાંખડીઓ અને આંબાનાં પાન; તમારી સાડી કે ફર્શ પર ડાઘ પાડે એવા રંગો નહીં.
• ટપકાંવાળી (કોલમ) ડિઝાઈન: દક્ષિણ ભારતીય શૈલી, જે ટપકાંની જાળી ફરતે ચોખાના લોટથી દોરવામાં આવે છે.

રંગોળી આરામદાયક કપડાંમાં પૂરો અને પછી કપડાં બદલો, કારણ કે રંગોળીનો પાવડર સિલ્ક પર ચોંટી જાય છે.

વિદેશમાં ઉજવણી

ભારતની બહાર ચતુર્દશી તિથિ સ્થાનિક સમય મુજબ જુદા સમયે શરૂ થઈ અને પૂરી થઈ શકે છે. અમેરિકા, યુકે, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેતા પરિવારો ઘણીવાર તિથિની સૌથી નજીકના વીકએન્ડની સવારે તેલ સ્નાન કરે છે અને સાંજે નાનો દીવો તથા પ્રાર્થના રાખે છે. ચોક્કસ સમય માટે તમારા શહેર મુજબ સેટ કરેલું પંચાંગ વાપરો. ઘણાં શહેરોનાં મંદિરો પણ કાળી ચૌદસ અને હનુમાન પૂજાનો કાર્યક્રમ વીકએન્ડ પર રાખે છે, તેથી તમારા નજીકના મંદિરની જાહેરાત પણ જોઈ લેવી.

દિવાળી સીઝન 2026 કેલેન્ડર

⬇ ચાર્ટ ડાઉનલોડ કરોWhatsApp પર શેર કરો

તારીખો ભારત મુજબ છે; કેટલાક તહેવારો બીજા શહેર કે વિદેશમાં એક દિવસ આગળ-પાછળ હોઈ શકે, તેથી સ્થાનિક પંચાંગ જુઓ.